Әркинай аблиз 1976- йили бүгүр наһийисидә бир оқутқучи аилисидә дунйаға кәлгән. У 1997- йили шинҗаң педагогика университетиниң физика кәспини пүттүрүп, баклавур унванини алди. У университетта оқуватқан мәзгилдә өзлүкидин рус тили өгәнди. Алий мәктәпни пүттүргәндин кейин бүгүр наһийилик 1- оттура мәктәптә физика оқутқучиси болуп ишлиди. Хизмәт қилиш җәрйанида у чәт әлгә чиқип оқушқа ирадә бағлап, бир тәрәптин ишләп, бир тәрәптин өзлүкидин инглиз тилини өгәнди. Шундақла шинҗаң университетиниң магистирант тәрбийиләш мәркизидә «қолланма математика» кәспидә икки йил дәрс алди.
Америкида магистирлиқ вә докторлуқ унвани үчүн оқуйдиған чәт әллик оқуғучилар «тофил» (TOEFL) дәп атилидиған инглиз тили имтиһани билән «GRE» дәп атилидиған толуқ оттура мәктәп кәспий дәрслирини мәзмун қилған йәнә бир имтиһанда лайақәтлик болмиса болмайду. Әркинай қаттиқ тиришип, өзлүкидин инглизчә өгиниш нәтиҗисидә TOEFL вә GRE имтиһанлирида йахши нәтиҗә билән лайақәтлик болуп, 2001- йили нйу йорк штатлиқ университетиниң физика кәспиниң докторлуқ оқушиға қобул қилинди. Докторлуқ оқуши җәрйанида аписиниң рак кесилигә гириптар болғинини аңалп, у бир тәрәптин оқушини давамалштуруп, йәнә бир тәрәптин рак кесәллирини даваалш техникилириға аит материйалалрни көрүшкә башлиди. Шу җәрйанда рак кесәллиригә мунасивәтлик тәтқиқатқа қатнишиш ирадисигә кәлди. Шуниң билән у докторлуқ оқушидин ваз кечип, физика кәспи бойичә бир магистирлиқ унванини елип болупла кәсип өзгәртти.
Әркинай җорҗ вашингтон университетиниң биомедитсина (Biomedicine) инженерлиқи факултетиға оқушқа кирди. У җәрйанда рак кесилини дәсләпки мәзгилдә көзитәләйдиған тәннәрхи әрзан, радиатсийидин халий оптикилиқ әсваб лайиһиси үстидә қаттиқ издәнди. Дәсләпки үч йиллиқ издиниш җәрйанида униң лайиһиси мувәппәқийәтлик болмиди. Әркинай бу җәрйанда нурғун қийинчилиқаларға дуч кәлди. Бир тәрәптин үч йашлиқ қизиға йалғуз ана болуп, иқтисадий бесим түпәйлидин ресторанларда ишләп, йәнә бир тәрәптин рак кесәллирини даваалшқа мунасивәтлик йеңи тәтқиқат темиси үстидә қайта издәнди, һаман бир күни нәтиҗә йаритишқа қәтий ирадә бағлиди. Һәмдә инглизчә «Photodynamic Therapy» дәп атилидиған бир хил усул билән меңә ракини йуқири үнүм билән даваалш тоғрисида бир йеңи тәтқиқатни башлиди. Адәттә бу усул пәқәт терә раки (cancer skin) ни даваалшқа ишлитиләтти. Чүнки у мәлум частотидики нур билән дорини бирләштүрүп даваалш техникиси болуп, нур бәдәнниң ички қисмиға тешип кирәлмәйду. Өзи оқуватқан университетниң тәҗрибә әслиһәлири чәклик болғачқа, әркинай америка йемәклик вә дора ишлирини башқуруш идариси (FDA US) ниң тәбиий-пән вә инженерлиқ тәтқиқат мәркизидики тәтқиқатчиларбилән көрүшүп, тәтқиқатни шу йәрдики тәҗрибиханида елип бериш пурситини йаратти. Америка йемәклик вә дора ишлирини башқуруш идариси дунйадики һәммә сағаламлиқ мәһсуалтлирини тәкшүрүп тәстиқалйдиған орун болғачқа, уларниң тәҗрибиханилири әң йеңи әсваблар, дорилар вә техникиларбилән қоралалнған. Әркинай шу йәрдә инглизчә «Nano-particle assisted Photodynamic therapy» дәп атилидиған усул арқилиқ меңә ракини %90 давалаш үнүмигә еришти. Әркинай өз тәтқиқат нәтиҗисини байан қилип йазған илмий мақалиси кәсипдашлири арисида наһайити зор әтиварға вә тәсиргә еришти. Әркинай әнә шу тәтқиқат нәтиҗилири билән докторлуқ унваниға еришти.
Америка йемәклик вә дора ишлирини башқуруш идариси униңға шу идаридә қелип доктор ашти болуп ишләшни тәклип қилди. Доктор әркинай аблиз у тәклипни қобул қилип, шундин башлап ашу идаригә хизмәткә чүшти. Һәмдә мәриләнд университети америка йемәклик вә дора ишлирини башқуруш идариси бирликтә оруналаштурған инглизчә «Neural Electrode Raliability» дәп атилидиған тема үстидә илмий тәтқиқат елип барди. Бу тәтқиқатқа америка дөләт мудапиәси министирлиқи мәбләғ салған болуп, әркинай урушта йарилинип паләч болуп қалғаналрға ишлитилидиған «Neural Electrode»ниң меңигә киргүзүлгәндин кейинки иқтидариниң төвәнләп кетиш сәвәби үстидә тәтқиқат елип барди. Һәмдә әң йеңи типлиқ оптикилиқ диагноз қойуш (Two Photon Microscopy, Optical Coherence Tomography) әсваблириниң әтрапидики меңә һүҗәйрилири вә меңә қан томурлириниң тосалғуға учраш әһвалини көзитидиған лайиһә түзүп чиқип, мувәппәқийәт қазанди. Әркинай йәнә докторлуқ оқушниң ахирқи йиллири вә доктор-ашти болуп ишләватқан мәзгиллиридә америкиниң виргинийә (Virginia) штатидики стратфорд университети (University Stratford) тәрипидин тәклип қилинип физика, математика, биологийә дәрслирини өтидиған қошумчә профессор (Professor Adjunct) болуп ишлиди, вә һәр мәвсумлуқ илғар оқутқучиларни баһалашта оқуғучилар тәрипидин йуқири баһаларға еришти.
Һарзирға қәдәр доктор әркинай аблиз америка йемәклик вә дора ишлирини башқуруш идарисиниң лазер нури арқилиқ көз оператсийиси қилиш үскүнилириниң бихәтәрликини тәкшүрүш бөлүмидә бир анализчи мутәхәссис (Analyst) болуп ишләп кәлгән иди. Доктор әркинай аблиз мундақ дәйду: бир тәрәптин оқуп, бир тәрәптин ишләп, иқтисадий бесимни йеңиш, һәмдә қизимни сағлам психика билән тәрбийиләп чоң қилиш җәрйанида нурғун қийинчилиқаларға дуч кәлдим. Лекин, «аллаһ һәргизму адәмни қудрити йәтмигән ишқа мәҗбур қилмайду» дегән сөзгә чәксиз ишәндим. Тәтқиқат җәрйанида болса «аллаһ һәммә кесәлни шипаси билән йаритиду» дегән сөзгә чәксиз ишәндим. «Йақ, болмайду» дегән җавабқа асанлиқчә болди қилмидим. Әтрапимда маңа мәдәт беридиған, вә мени қолллайдиған достлиримниң болғини маңа зор ишәнч беғишлиди.
Доктор әркинай аблиз 2020- йили 10- айниң 24- күни үчәй раки кесәллики билән аләмдин өтти.
*** *** ***
Доктор әркинай аблиз хәлқаралиқ илмий журнал вә илмий докилат йиғинлирида елан қилған мақалиләрниң тизимлики :
1. Restaino S., Abliz E., Wachrathit K., Shah S.B, Krauthamer V., Biomechanical and functional response of rat sciatic nerve to joint rotation following cuff electrode implantation. Journal of Neuro Engineering and Rehabiitation. April, 2014-11
2. Hammer D., Abliz E., Lozzi A., Agrawal A., Greenbaum N., Krauthamer V., and Welle C.G., Longitudinal vascular changes from window preparation and electrode implantation in mouse motor cortex measured with speckle variance optical coherence angiography, Biomedical Optics Express, 2014
3. Hammer D.X ,Lozzi A., Abliz E.,Agrawal A.,., Krauthamer V., and Welle C.G Daniel X. Hammer, Andrea Lozzi, Erkinay Abliz, Noah Greenbaum, Kevin P. Turner, T. Joshua Pfefer, Anant Agrawal, Victor Krauthamer, and Cristin G. Welle. Optical coherence microscopy of mouse cortical vasculature surrounding implanted electrodes. Photonics West conference Proceedings, February,2014
4. Abliz E., Restaino S., Wachrathit K., Shah S., Krauthamer V., Use of CT imaging to evaluate effects of nerve stretch in rat sciatic nerve after cuff electrode implantation
5. Abliz E., Kim D., Zhang W., Agrawal A., Hammer D.X., Krauthamer V., and Welle C.G., In vivo Two Photon Microscopy imaging of neural and vascular morphology near an implanted neural electrode. IEEE EMBS Neural Engineering Conference, San Diego, CA, November 7, 2013
6. Abliz E., Kim D., Welle C.G., Civillico E.F., Krauthamer V., Neurovascular Imaging as Biomarker for Neural Implant Reliability. Uniformed Health Sciences University of Health Sceinces NeuroScience Program 22nd Annual Open House and Poster Session. Bethesda, MD, Oct 25, 2012
7. Abliz E., Restaino S., Wachrathit K., Shah S., Krauthamer V., Acute Functional and Anatomical Changes Created by Increased Nerve Stretch after Nerve Cuff Implantation. Uniformed Health Sciences University of Health Sciences Neuroscience Program 21nd Annual Open House and Poster Session. Bethesda, MD, Dec 1st, 2011
8. Abliz E., Collins, J.E., Friedberg J.S., Kumar A., Bell H, and Tata D.B., Novel applications of diagnostic X-rays in activating photo-agents through X-ray induced visible luminescence from rare-earth particles: An in-vitro study. August, 2011. Journal of X-ray Technology)
9. Abliz E., Collins, J.E., Friedberg J.S., Kumar A, Bell H, Waynant R.W., and Tata, D.B. Novel applications of diagnostic X-rays in activating photo-agents through X-ray induced visible luminescence from rare-earth particles: An in-vitro study. Bio photonics and Immune Responses V. Conf. #7565, Feb.2011
10. Abliz E., Tata D., Waynant, R., Collins J., Friedberg J., Kumar A., Bell, H. Novel Application of rare earth particles in activating photodynamic agents through X-Ray Induced Visible Fluorescence: An In Vitro Study. Basic science section: The cuttingedge in optical diagnostic and therapeutic of tissues and cells at the annual ASLMS conference, Phoenix , AZ , April 16, 2010
