Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд 1971- йили 9- айниң 27- күни гума наһийәсиниң қоштағ йезисида туғулған. 1988- Йили қоштағ йезисида толуқ оттура мәктәпни пүттүргән. 1990- Йилидин 2002- йилғичә хотән пахта тоқумичилиқ фабрикисида ишчи болуп ишлигән. 2004- Йилдин башлап һазирғичә хотән вилайәтлик йолучилар тошуш баш бекитидә ишләп кәлмәктә. Әдәбий иҗадийити «йеңи қаштеши» журнилиниң 1990- йиллиқ 3- санида елан қилинған «мениң җәннитим» намлиқ шеир билән башланған болуп, һазирғичә аптоном районимиздики уйғурчә йезиқта чиқиватқан һәр қайси мәтбуатларда 2000 парчидин артуқ шеир вә нәсирлири елан қилинди. 30 Парчигә йиқин шеири хәнзучиға тәрҗимә қилинип елан қилинди. «Мәшрәп чөли», «әрниң еппити», «рәзил аптап», «дутарчи айал» намлиқ 50 парчигә йиқин шеирлири илгири- кийин болуп «хантәңри әдәбийат мукапати», «көкнур шеирийәт мукапати», «йалқунтағ әдәбийат мукапати» вә «ақйол шеирийәт мукапати» қатарлиқ мукапатларға иришти. 2012- Йили шинҗаң хәлқ нәшрийати тәрипидин «муқам хумари» намлиқ шеирлар топлими нәшир қилинди. 2014- Йили 5- айда шинҗаң йазғучилар җәмиийити униңға «21- әсир Уйғур шеирийитидики төһпикар шаир» дәп нам бәрди. У йиқинда 10 парчә йүрүшлүк топлимини нәширийатқа тапшурған болуп, топламлири нәширдин чииқш алдида туруватиду.
Шаир Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд туйуқсиз йүз бәргән йүрәк қан тумур йерилиш сәвәби билән бүгүн (7-айниң 12-күни) әттигән үрүмчи вақти саәт 1:40 өткәндә хотән вилайәтлик хәлқ дохтурханисиниң җиддий қутқузуш бөлүмидә 47 йешида вапат болди.
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд билән чағдаш йаш шаирларниң сөһбити
Сөһбәткә уйуштурғучи: абдурахман муһәммәт түркий
Тәһрир илависи:
«Бир дәврдә шеир оқуйдиғанлар азлап кәтсә йаки йоқалса, маддийәткә болған чоқунуш баш көтүриду. Инсанниң тәбиити бузулиду йаки әслидин йирақлишиду» (қаһар нийаз) биз жорнилимизниң 2010-йиллиқ 3-саниға берилгән қаһар нийазниң «мениң нәзиримдики шеир» дегән мақалиси билән абликим турсунниң «4-йол шеирға изаһ» дегән мақалисиға кәлгән оқурмәнлиримизниң наһайти йахши инкаслирини аңлиғандин кейин, һәқиқий шеирларни чүшинидиған вә оқуйдиғанларниң йәнила көпликини һес қилдуқ. Шу сәвәптин тирән пикирлири, өзгичә шеирий туйғулири билән әлниң қәлбигә сиңип бериватқан ғоҗимуһәммәт муһәммәтниң абдурахман муһәммәт түркийниң орунлаштуруши билән бир қисим йаш шаирлар билән елип барған сөһбитини оқурмәнләрниң бәдиий зоқиға сундуқ.
Абдурахман муһәммәт түркий: аввал өзиңиз һәққидә азрақ тохтилип бақамсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: чоғлан мунбиридә тәрҗимиһалим тонуштурулди, сүритимму чапланди. Силәр ашу оруқ вә игиз, чирайидин ғәм-қайғу төкүлүп туридиған кишиниң ғоҗимуһәммәд икәнликини аллиқачан билип болдуңлар. Мәтбуатларда, тор мунбәрлиридә елан қилинған шеирлиридин униң шеирий талантиниң вай дәп кәткүдәк әмәсликиниму һес қилип йәттиңлар. Бирақ, униң йазған шеирлири йултузлардәк көп болсиму, қуйаш болуштин хелила йирақ. Асмандики һәммә йултузлар бирлишипму қуйашқа тәң болалмайдиғанлиқи униңға айан. У шеирийәт сорунлирида, мәтбуатларда, мунбәрләрдә йәткүдәк махтап учурулди. Һәр қетим махталғанда у тартинип, қизирип туруп ичидә йошурун тәнтәнә қилди. Гаһида у өзини һәқиқәтән катта шаирмән дәп ойлап өз-өзидин мәст болупму йүрди… лекин униң йалғуз қалғанда өзини виҗдан таразисида җиңлап көрүп, елан қилған әсәрлириниң һәтта өзи ейтишқа җүрәт қилалмиған бир ләвзә сөзичиликму вәзни йоқлиқини билип қаттиқ азабланғанлиқини, налә қилғанлиқини силәр билмәйсиләр… у бу мәхпийитини һечкимгә демигән иди. Әйтавур, бу раст! У 39 йиллиқ өмрини бир тиниқ-бир тиниқтин йашап тошқузди. 20 Йилдин бери бир һәрп-бир һәрптин йезип 2000 парчиға йеқин шеирларни ройапқа чиқарди. Буларни һечким инкар қилалмайду. У мушундақ йашиса һечкимгә зийан тәгмәйду. Навада бирким униң шеирлирини инкар қилиш арқилиқ пайда тапмақчи болса, ениқки, бу иккила тәрәп үчүн биһудә иш. У әң зор, җаһиланә тиришчанлиқи билән давамлиқ шеир йазмақчи.
Абдурахман муһәммәт түркий: шеирни бәзиләр мәна сәпири дәп атиса, йәнә бәзиләр туйғу сәнити, йәнә бәзиләр қораштурма сәнәт дәп қарайдикән, сиз буниңға қандақ қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: шеир һәққидә талай шаирлар нурғун тәбирләрни бәргән. Бу тәбирләр бир-биридин пасаһәтлик вә сәмими. Мән йәнә шеир тоғрилиқ һечнимә демисиму болидиғанлиқиниму билимән. Уни «кәтмәйдиған, кәлмәйдиған қиз» десәм араңлардин баш лиңшитидиғанлар чиқмай қалмайду. У өзини тирик дәп һесаблиса әтрапида һайатлиқ болиду. Шеир немә болушидин қәтий нәзәр униң түгимәйдиған азаб икәнликини һәммимиз билимиз. Шеир бизгә түгимәйдиған азабни бәргәнлики үчүн хушалмиз. Азабқа еришкинимиздин хушал болалмисақ шеирға йүз келәлмәймиз. Шеирниң азаби худди тәңригә ашиқ бәндиниң түгимәс өлүмлири… кимниңму өзини йаратқан мубарәк затни көрүп баққуси кәлмисун? Бирақ бу өлмәй туруп әмәлгә ашмиғачқа шеир арқилиқ өлүмни баштин кәчурүватқандәк қилимиз. Шеир сийаси әмәс, шуңа у һакимийәт ишлириға арилашмайду. Шеир вәтәнпәрвәр әмәс, шуңа у уруш қозғимайду,
Саҗидә сулайман (нази): сизни шеирийәт мәнзилигә башлап киргән қайси илһам вә қандақ күчту?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән шәрәп билән мени шеирийәт мәнзилигә башлап киргән күч вә илһам Уйғур тили вә Уйғур тилини ипадә қилиш үчүн бина қилинған 32 һәрп дәймән. Бу гәп маңа хели қойуқ милләтпәрвәрлик түсини берип қойсиму, маңа тикилип турған сансиз көзләрниң алдида йалған ейталмаймән. Пүткүл һайатимда ичимдикини вә тешимдикини мушу тил вә йезиқ билән изһар қилғинимға охшаш, өлгәндин кейинму қилмиш-әтмишлиримни мушу тил арқилиқ байан қилидиғиним маңа айан. Сиз мениң Уйғур тилидин башқа һечқандақ тилни билмәйдиғанлиқимни техи билмәйсиз.
Саҗидә сулайман (нази): сиз адәттә қандақ вақитларда иҗадийәт қилисиз? Шеир йезиш, кишигә ләззәт ата қилғудәк мисраларни пүтүш үчүн қайси вақитта иҗадийәт қилиш әң мувапиқ дәп қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән һәрқандақ вақитта иҗад қилимән. Мән һечқачан илһамни сақлап олтуруп баққан әмәс. Бирақ ахшими шеир йазсам таң атқучә ухлийалмайдиғанлиқим үчүн әтиси муһим ишим бар кәчләрдә қолумға қәләм алмаймән. Маңа берилгән вақит асасән иҗад қилиш вақтидур, иҗад қилмисам вақитниң игисигә йүз келәлмәймән… кишигә ләззәт ата қилалиғудәк шеирларни пүтүш үчүн һәсрәт чекиң, чүнки қайғу-һәсрәт сизниң башқиларға қилидиған әң ширин совғитиңиз. Адәмләр торғайни йиғлитиш үчүн қәпәзгә солап қойиду вә униң пайансиз сайни, кәңри асманни сеғинип чәккән налә-пиғанлиридин ләззәт алиду
Саҗидә сулайман (нази): сизниң әсәрлириңизниң һәммисини аҗайип һайаҗан билән сөйүп оқуғандин сирт, «әрниң иппити» дегән нәсириңизни интайин йахши көримән. Сиз бирәр әсәрни ройапқа чиқириш үчүн алди билән каллиңизда тәпәккур йүргүзүп, қурулмисини кәлтүрүвалғандин кейин андин қолиңизға қәләм аламсиз, йаки қәлимиңизгә бойсунуп йезип чиқамсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: шеир йезиштин илгири каллам қупқуруқ, һечқандақ роһий тәййарлиқсиз һаләттә үстәлгә олтуримән. Бу худди мәқсәт-нишансиз сәпәргә маңған йолучиниң һалитигә охшайду. Бундақ йолучини қәдәмдә бир йеңилиқ күтүвалиду. Мөҗизә қандақ йүз бериду? Күтүлмигәндә вә тасадипийлиқ ичидә. Тәртиплик һайатта мөҗизә йүз бериши тәс, бундақ һайатниң қандақму зил-зилиси болсун? Мән һәр бир шеиримни әнә шундақ нишансиз қилған сәпәрдики тасадипийлиқ дәп қараймән. Шеир йезилиштин илгири униң һечқандақ шәкли болмайдиған, һәтта униң бар йаки йоқлиқиниму билгили болмайдиған турса, униңға қурулма бекитиш мумкинму? Бу бәлким мениң шеир йезиш адитимдин шәкилләнгән, маңила мас келидиған қараштур.
Саҗидә сулайман (нази): мениң әдәбийатқа муһәббитим чоңқур. Бу чирайлиқ йолға қәдәм басқан күнүмдин башлап, проза иҗадийити билән мәшғул болуп келиватимән, йеқиндин бери қәлбимдә шундақ бир истәк пәйда болуп қалди. Қәлбтә йиғилип қалған гүзәл һес-туйғуларни прозиға қариғанда, мисраларда әйнән, һардуқи чиққудәк ипадә қилғили болидикән, дәп ойлап қалдим. Буни сизниң һәм башқа устазларниң шеирлиридин алған естетик зоқтин тонудум. Буниң үчүн қайси қәдәмләрни пухта бесишим керәк? Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мениңчә әсәр йазмақчи болғанда жанир таллап аварә болмаң. Әң муһим мәсилә жанир мәсилиси әмәс, бәлки өзиңизниң қәлбини тонуш, растчил вә җасарәтлик болуштур. Шәкилни сиз йазмақчи болған әсәрниң өзи бәлгиләйду. Әсәр йезиштин илгири алди билән жанир мәсилисини мәғлуп қилиш керәк, шундила туйғулириңиз әркинликкә еришиду. Қәләмни унтуң, маһарәтни битчит қилиң, шундила қәлбиңиз шеирий қуллуқтин азад болиду.
Рисаләт мәрдан: шеирийәттә кимләрниң тәсиригә бәкрәк учридим дәп қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: уларни санап берәй, әң авал имин әхмидиниң шеирлирини доридим, кейин өмәр муһәммәтимин кроранниң шеирлири билән мөкүшмәк ойнидим, ундин кейин Боғда Абдулланиң шеирлирини дәстәк қилдим, кейин һәммисигә миңларчә рәһмәтләр билән хош дәп, өзүмгә тутулдум. Һазир өзүмни тәқлид қилмақтимән, бу рәзил киши мени һечбир қойуп берәр әмәс, униң сайиси мәндинму йоруқ болуп, мени көләңгигә айландуруп қойушқа урунмақта. Мән билимән, өзүмдин қутулуш үчүн өтмүшни тәлтөкүс адаливетишқа тоғра кәлгәчкә илгири еришкән азғинә шан-шөһрәтләргә қийалмайватимән. Өтмүштин мустәсна болмиған һайатта иҗадийлиқ болмайду.
Ресаләт мәрдан: һазирқи шеир иҗадийитиңизни қайнақ бир мәзгилдин кейинки сүкүт пәслигә кирди дәп қарамсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: бу суалиңиздин сизниң шундақ қарайдиғанлиқиңиз маңа айан болди. Мән нәччә йиллар илгири башқилардин қайнақ шеирий иҗадийәт мәзгилимниң болғанлиқини аңлиған. Мән даим җимҗит йашаймән вә җимҗит иҗад қилимән, қандақлиқимға анчә пәрва қилмаймән. Мән һәқтики гәпләрни болса башқилардин аңлаймән. Ашу башқилар вә сизниң гәплириңиз раст болса керәк. Нурғун оқурмәнлирим мениң йеқиндин буйан шеирийәттә чекинип кәткәнликимни, һазирқи шеирлиримдин бурунқидәк зоқ алалмиғанлиқини йүзтуранә вә һавалә билән ейтишти. Техи оннәччә күнниң алдида тоқсулуқ йүсүпҗан нийаз әлқут дегән бурадирим тоқсудики бурадәрләрниң салимини ейтип мундақ деди(у сөзләватқанда йенимизда қәдинас шаир бурадирим абдурешит елиму бар иди): «шеирлириңиз қурғақлишип кәтти, бурунқидәк қизғин кәйпийат йоқ. Сиз һазир техникиға тайинип йезиватисиз. Тоқсудики қәләмкәш бурадәрләр «ғоҗимуһәммәд әмди өзүмни йаритип болдум, қандақ йазсам боливериду дәп ойлиса керәк, дейишиватиду» дегәндә мән бәзибир баһанә сәвәбләр билән өзүмни ақлидим, бирақ ичимдә қанчилик биарам болғанлиқимни абдурешит туйди. Йәнә бир баһанә-сәвәб билән өзүмни ақлимақчи болсам, кона гәпни тәкрарлап мундақ сөзмәнлик қилимән: «нам-атақ гойаки қараңғу түрмә, саңа үмид вә арман билән тикилгән сансиз көзләр бу түрминиң гундипайлиридур. Сениң һәр бир һәрикитиң, һәр бир еғиз гепиң ашу гундипайларниң нәзәрбәнти астида. Улар сәндин тәләп қилиду, тәләп қилған нәрсиниң сәндә бар-йоқлуқи билән һесаблашмайду. Сениң халиғанчә йезиш вә йазалиғанчә йезиш һоқуқуң аллиқачан тартивилинған. Аһ бичарә қул…» бирақ мениң бу наләмгә ич ағритмаң. Пат арида мән йәнә башқилардин йеңи-йеңи гәпләрни аңлишим мүмкин.
Рисаләт мәрдан: сиз шеирийәтниң җенини мәнада дәп қарамсиз йаки шәкил диму?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: шеир йезишта мәқсәт-муддиа болмайду, шеир йезиш пәқәтла муһәббәт сәвәбидиндур. Һәрқандақ идийә вә көз қарашлар конирайду, тилниң қудрити чәксиз һәм мәңгүлүктур. Шеир әң бүйүк ашиқанилиқтур, шаирда өзини беғишлаш истики барки, ундин артуқ мәқсәт йоқ… мән қайсидур бир шамалниң шаирға мундақ дегинини аңлиған: өлүп туруп йаз, тирикләрни сәгитиду; тирилип туруп йаз, өлүкләрни ойғитиду; шәкилгә бәнд қилма, йиқилмайдиған имарәт йоқ; мәнигә беқинма, кониримайдиған идийә йоқ; җан ата қилма, җан бар йәрдә қаза бар; роһ бәр, мәңгү йашайду, чөлдәк әмәс, боранлардәк әркин-азадә, хушал бәхтийар…
Рисаләт мәрдан: шеирий илһамни нәдин алисиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән шеирий илһамни ичимдики вәсвәсидин, бәндилик изтираплиридин, бесиқмас һәм әбәдий өчмәс муһәббәт йалқунлиридин алсам керәк. Бу муһәббәт мән түркийниң суалиға җаваб бәргәндә қәйит қилған «кәтмәйдиған, кәлмәйдиған қиз»ға биғишланған.
Ресаләт мәрдан: шеирлириңиздин әң йақтуридиғиниңиз қайси?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән шеир дегән қандақ болса шундақ болиду, дәп қариғачқа адәттә уни йахши-йаман дәп айрип олтурмайдикәнмән. Бирақ мән бәзидә мени шөһрәткә ириштүргән «әрниң иппити», «дутарчи айал»қатарлиқ шеирлиримни доситлиримға оқуп беришкә амрақ.
Ресаләт мәрдан: сизниңчә, Уйғур шеирийитидә йәнә немиләр кәмчил?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: Уйғур шеирийитидә барлиқини шеирға биғишлийалайдиған, шеир үчүн рийазәт чекәләйдиған, өзи тоғра дәп қариған «мундақ» үчүн әзәлдин давамлишип кәлгән «шундақ»қа от ачалайдиған пидакар шаирлар кирәк. Қараңә, җаһанда тәңдиши йоқ пасаһәтлик тил, мукәммәл йезиқ, гаңгираш, азаб, «шәкил өзгириш»ләр… йәткүчә туруптиғу. Шундақ рисаләт, Уйғур шеирийитидә шаирдин башқа һечнәрсә кәмчил әмәс.
Ресаләт мәрдан: замандаш шаир-шаирәләргә дәйдиғиниңиз барму?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мениң замандаш шаир-шаирәләрниң һәммиссигә дәйдиған нурғун-нурғун гепим бар. Гепимниң йиғиндиси мән һәммиңларниң достуңлар. Мән һәммиңлар билән дост болғачқа нурғун гәплиримни дейиш үчүн исмиңларни бир-бирләп атишим керәк. Бирақ буниңға һазирчә вақит вә шараит йар бәрмәйду. Бирнәччиңларниң исмини атап, йәнә бир нәччиңларниң көңлүңларға азар бәргүм йоқ. Һайатла болсақ гәплиримизни бир-бирләп дейишивалимиз, ашу гүзәл дәмләргә йетиш үчүн силәргә сағламлиқ, узун өмүр йар болсун!
Рисаләт мәрдан: сиз шеирийәттә услуб йараттим дәп қарамсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: услуб хаслиқтин шәкилләнсә, хаслиқ бир хиллиқни бишарәтләйду. Бу нуқтидин алғанда мән услубқа қарши. Вәһаләнки, көп заманлар илгири мән толуп ташқан қайнақ һайаҗан билән йүрикимни бесип йатқан әл-йурт тәшвишлирини, инсанлиқ изтираплирини, вәслигә йәткили болмайдиған муһәббәт интилишлирини күйлигәнидим. Авазим интайин мискин вә еғир иди, варқирап йиғлайттим. Айал!… Дәйттим қуруп кәткән байавандәк. Бу бозлашлирим бир-икки йилла давамлашқан болсиму, мән наһайити көп йиғлиғачқа башқилар тәрипидин «йиғлаңғу» дәп аталдим. Аңлишимчә, бәзи кишиләр сансиз пәрйадлар ичидин мениң йиғамни асанла тонувалидикән. Сиз дегән «услуб» мушу болса, мән ваң миң әпәндиниң қаришиға қошулидиғанлиқимни ейтимән: «мән услублаштурушқа әһмийәт бәрмәймән, чүнки услуб қанчә өзгичә болғансери башқилар шунчә асан тәқлид қилиду-дә, мәнму услубумдин шунчә асан мәһрум қалимән… услуб-өз изиға сәкрәш, өзгичиликни тәкрарлашлашни кәлтүрүп чиқириду. Әмма өзгичиликниң җәлпкарлиқи, йочунлуқи вә тәсирчанлиқи тәкрарланмаслиқи керәк. Сиз тохтимай өз изиңизға сәкрисиңиз, болупму башқилар қарши чиқмиған шараитта өз изиңизға сәкрисиңиз, зоқланғучини чарчитип қойисиз. Сиз қанчә зоруққансери шунчә мәзиси қалмайду»
Рисаләт мәрдан: бурунқи шеирлириңиз билән һазирқи шеирлириңизда қандақ пәрқләр бар дәп қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: йүрәктин ибарәт көксүмдики илғуға есилған тәңриниң бу сәпәр сомкисини ташливитәлмидим. Пани дунйаниң һәммә азаб-оқубәтлири қачиланған бу сомка маңа һаман еғирлиқ қилиду. Шуңа мән униңдин аз-аздин азаб-оқубәтләрни елип силәргә һәдийә қилиш арқилиқ йениклимәкчи болимән. Бирақ алғанлиримниң орни йәнә нәччә һәссә артуқ азаб-оқубәтләр билән толуп туриду. Сомка күнсери еғирлишип қәддимни пүкиду. Дәсләп мән бу сомкидики әң җулалиқ вә чирайлиқ болған хотун-қизлар һәсритини елип силәргә бәргән идим, бирақ мән хотун-қизларға еришкәндин кейин, бу һәсрәтләр тозуп кәтти. Андин мән бу сомкидин йурт, қовм изтираплирини алдим. Бу изтираплар бәкла сөлкәтлик һәм җәзбидар болғачқа, мени толиму алийҗанаб қиливәтти. Кишиләр тәрәп-тәрәптин маңа мәдһийә, алқишларни йаңратти. Бирақ сомка тихиму иғирлишип қәддимни руслийалмас қиливәтти. Бу сомкида хушаллиқ дегән нәрсә йоқ икән, азадилик, сараңлиқниң барлиқидин иғиз ачқилиму болмайдикән. Бу сомкида бурч, мәсулийәтләр самандәк толуп йетипту. Йилтизи қуруп кәткән, чирип сесип кәткән, чеқилип йаки үзүлүп кәткән нәрсиләрниң һәммиси бар икән. Това дәймән!… Бу сомкида һәммә нәрсә бар икән, бирақ мән йоқ икәнмән, мәнла йоқ икәнмән… бара-бара бу сомкиға қол узатмас болдум-дә, көңлүмгә әгәштим. Көңүл дегәнгә ит-ишәкләр әгишиду, деди кимду бири. Шу чағда силәр мени шаирлиқ һайати ахирлашти дәп ойлидиңлар. Мән биләттим, бу һайат ахирлишатти, шундила қәддимни пүккән еғир сомкидин халас болаттим. Һазир мән коча ғәзәлханлириға мәптун. Уларниң ғәзәллири шу қәдәр әркин-азадә болуп, һечқандақ нәрсини өзигә йүк қилмайду. Йәттә қат асманниң йәттинчи қәвитидин, йәттә қат йәрниң йәттинчи тәктигичә йетип баралайду. Бу ғәзәлләрдин өзүмниң тамдин тамға артилип, отларни өчүрүп йаки улғайтип, суларниң үстидә шамалдәк йорғилап кетиватқан тосқунсизлиқимни көрдүм. Мән һазир йиғлаватқан адәмни күлүшкә қистимаймән. Өлүватқан адәмгә һайат һәққидә вәз ейтип униң өлүштин ибарәт муқәддәс йүзлинишигә кашила қилмаймән. Қарисам һәммә өз йолида, һәтта йолсизлиқму йолниң тешида хатирҗәм кетивитипту.
Мәттурсун ели: сиз һазирқи заман шеирийитимизгә қандақ қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән өзүмни һазирқи заман шеирийитимизгә баһа берәлигүдәк лайақәткә игә әмәс, дәп қараймән. Бирақ нөвәттики шеирийитимиз һәққидә һис қилғанлиримдин бир-икки еғиз сөзләп берәй: шеирийитимиз һазир җимҗит вә тинҗиқ. 90-Йилларниң алди-кәйнидики шавқун-сүрәнлик һаләттин әсәр йоқ. Шу мәзгилдики шаирларни хили узақларғичә әсләйдиғандәк туримиз. Йеңи бир шаирни күтүп көзлиримиз төт болди. Диққәт қилсам, мән қолумға йеңидин қәләм алған чағ(1990-йил)ларға қариғанда һазир шаирлар нәччә һәссә көпийипту, шеирийәт йиғилишлири көпийипту, бирақ шеир һәққидә бурунқидәк зоқ-шоқ билән сөзләйдиғанлар аз қапту. Бурун бирәр шеир топлими әмәс, гезит-журналларда бирәр парчә есил шеир елан қилинсиму, һәптә-айларғичә зилзилиси бесилмайтти, телефон, хәтләр арқилиқ бир-биримизгә һайаҗан билән тәвсийә қилаттуқ. Бирақ һазир һәмминиң деми ичигә чүшүп кетипту. Бурун шеир йезиш үчүн қәләм, қәғәз болмиса болмайтти, бирақ һазир қәләм, қәғәз болмисиму болидикән, компийутир уларға кәңри сәйна вә шараит һазирлапту. Шеир йазмақ бәк асанлишип кетипту, асанлашқансери шеир өзиниң илгирики сирлиқ вә муқәддәсликидин йирақлишип меңипту. Бәзиләрниң нәзиридә шеир һәтта бикарчилиқта йезип ойнайдиған көңүл хуши икән. Қарисам Уйғур шеирийитидә чүшиниксиз җимҗитлиқ һөкүм сүрүватқандәк… лекин шеирийитимиздики җимҗитлиқниң қистап келиватқан гүзәл бузулуши роһимизни йәнә бир қетим титритип өтмәй қалмайду.
Мәттурсун ели: тор әдәбийати билән йезиқ әдәбийатинң пәрқи вә мунасивитигә қандақ қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: байқишимчә, тор әдәбийати бир қәдәр әркин болидикән. Мәтбуат әдәбийатидәк тәкрар вә мүшкүл тәһрирлик басқучлиридин өтүшкә тоғра кәлмигәчгә, қаримаққа сәл хамдәк, мукәммәл әмәстәк көрүнсиму, лекин шаир-йазғучиларниң әсли авазини әйнән аңлиғили болидикән, тарқилиш даирисиму кәңрәк болидикән. Әң муһим тәрипи, бир йахши әсәр елан қилинғандин кейин, һәрһалда зилзилиси болидикән, муәййән баһалар берилидикән. Көзни йумушқа болмайдиған пакит шуки, Уйғур әдәбийатида мәтбуат әдәбийати йәнила үстүнлүк вә башламчилиқ һалитидә туруветипту. Бир әдибниң муәййәнләштүрүлүши торда қанчилиқ есил әсәрләрни елан қилғинидин қәтий нәзәр, мәтбуатларда елан қилинған әсәрлирниң сани вә сүпити арқилиқ әмәлгә ешиветипту. Һазир тор әдәбийатиму Уйғур әдәбийатиға йеңи қан болуп қетилип, кәм болса болмайдиған муһим түргә айлиниватиду. Тор әдәбийатидики ука әдип вә әдибәләрниңму мәтбуатларға әсәр берип өзини дәңсәп беқишини тәвсийә қилимән. Гепимгә ишинңлар, мәтбуатта әсәр елан қилишниң беридиған һозури вә илһами техиму қалтис.
Мәттурсун ели: бизниң йезиқ әдәбийатимизда сақланған мәсилә немә дәп қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мениңчә, йезиқ әдәбийатимизда сақланған әң чоң мәсилә бүйүклүктин көрә қалтислиқ, раванлиқтин көрә сирлиқлиқ, саплиқтин көрә әбҗәшлик… униңға қошулуп тор вә телевизур тарқитиватқан йалиңачлиқ вә рәңвазлиқта галваңлашқан йүрәкләр… бундақ әһвал астида, әмди кимләр шеир йадлар? Қайси шеирни йадлап есидә сақлар? Дастанчилар бир-бирләп кәтти, шаһмуһәммәттин кейин хотәндә дастанчи қалмиди десәкму болиду. Әмди биздин йәнә дастанчи чиқарму?!… Йезиқ әдәбийатимиз әмди еғиз әдәбийатиға йиқинлишалмайдиғандәк туриду. Чүнки муһәммәтҗан рашидин қатарлиқ интайин аз сандики шаирлиримиздин башқа һайат әдиблиримизниң тили буниң һөддисидин чиқалмайду. Еғиз әдәбийати болмиса, йазма әдәбийатниң ишики тақилип қалиду, бу ойнишидиған иш әмәс.
Мәттурсун ели: сиз шеирдин башқа жанирлардиму әсәр йезип баққанму? Йезип баққан болсиңиз униң тәсири қандақ болди? Буниңдин кейинки иҗадийитиңиздә башқа жанилардиму әсәр йезип беқиш ойиңиз барму?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән шеирдин башқа һекайә, нәсир, әдәбий хатирә қатарлиқ жанирлардиму әсәр йезип баққан. Буларниң ичидә нәсир асасий салмақни игәлләйду. Бир қәдәр тәсир қозғиди дәп қариған әсирим «турпан» журнилиниң 2003-йиллиқ 2-санида елан қилинған «әрниң иппити» намлиқ чатма нәсир. Мән иҗадийәтни мәлум пилан ичидә тәртиплик елип бармиғачқа кейин қандақ жанирда, қандақ әсәр йазидиғанлиқим тоғрисида һазир сизгә һечнимә дәп берәлмәймән. Бирақ шуниси маңа айанки, саламәтлик, хатирҗәмлик… җәһәтләрдики шәрт-шараитим дәхли-тәрузға учримисила, мән ахирғичә әдәбий иҗадийәт билән шуғуллинимән. Кейинки иҗадийитимдә шеир иҗадийитиниң асаслиқ орунда туруши еһтималға әң йеқин, бирақ мән иҗадийәттә жанир мәсилисини муһим орунда туриду дәп қаримиғачқа, қәлбимдики һес-туйғуларни ипадиләштики иһтийаҗға қарап, бәлким йәнә нәсир, әдәбий хатирә, мақалә, һәтта повест, романларниму йезип қелишим мумкин. Буниңға дәсләп «Уйғур йеңи шеирийити»ниң башламчилиридин болуп шөһрәт қазинип, кейин мақалә, романлири билән әлниң қәлбидә чоңқур йилтиз тартип келиватқан Абдуқадир Җалалидин, Пәрһат Илйас вә абдуләһәд абдурәшит бәрқийләрни мисал кәлтүримән.
Мәттурсун ели: мән шеир йезиш үчүн туғма иқтидар болуши керәк дәп аңлиған. Сиз туғма иқтидар мәсилисигә қандақ қарайсиз? Сиздә туғма иқтидар барму?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: бу гәпни мәнму аңлиған. Мениң аңлиғинимда шеир йезиштила әмәс, һәрқандақ кәсиптә туғма иқтидар болиду дейилгән. Мениңчә бу бизгә беригән әң чоң илтипаттур. Һәр адәм қилалайдиған ишни қилиши керәк, қилалмайдиған ишқа қилалайдиған адәм һаман әвәтилиду. Шаирлиқ-ашиқлиқ болса, шеир-көйүк отидур. Бу от маңа селинған болса, йүзмиң қәсәмки, та әбәдкичә көйүшкә қәсәм ечтим.
Абдуреһим йасин қайнами: шеир шаирни қәйәргә елип бариду?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән йетип барғанда, йирақта көрүнгән бостан чөл икән, мән йетип барғанда мени тәшна қилған дәрйада бир тамчиму су йоқ, мән йетип барғанда, мени сеғиндурған пәризат қәбригә айлинип қапту. Шундин бири маңдимйу, йетип беришни үмид қилмидим. Тохтимай әҗир қилдимйу, нәтиҗисини күтмидим. Чүнки мән ахирқи нәтиҗиниң үмидсизлик, бәрбадлиқ вә еғир азаб икәнликини чүшәнгән.
Йасин абдуқадир (көкйал): шаирлиқ билән адимийликниң мунасивити һәққидә икки иғиз гәп қилип бәргән болсиңиз? Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: сиз адимийлик дәп немини көздә тутуватисиз? Әдәп-әхлақ вә әдәп-әрканниму? Сизниңчә бу адимийликниң шәртиму? Бәлким ундақ демәкчи әмәстурсиз. Бирақ мән мундақ дәймән: адимийлик-адәм болмақтур. Адәм болмақ-шаир болмақниң нәқ йоли… адәм қандақ болған? Ривайәт қилинишичә, әлмисақта худа «адәм»ни йаратқаникән. У адәм йалғуз икән, бирақ өзиниң йалғузлуқини билмәйдикән. Йалиңач икән, бирақ йалиңачлиқини көрмәйдикән. Өзи туруватқан аләмни билмәйдикән, бирақ билмәйдиғанлиқини билмәйдикән. У өлүшни билмәйдикән, шу сәвәбтин қәлби чәксиз вә бипайан икән. Әгәр бир тал қовурғисидин айал йаритилиш сәвәбидин у йалғузлуқидин мәһрум болмиған болса, у йалғузлуқидин мәһрум болғанлиқ түпәйлидин бу аләмгә сансиз болуп чечилмиған болса, бу аләмгә сансиз болуп чечилғанлиқи үчүн қәдирсиз болуп һәммә йәрдә налә-зар қилмиған болса, биз бу һәсрәтлик шеирларни йезип олтурармидуқ? Мән бу һекайини тола ейтип зериктим. Башқа һекайә ейтип берәй, ашу тунҗи һәм бипайан адәм бу аләмдики биринчи шаир иди. Шаир болмақчи болған бәзиләрниң «өзүмни издәш сәпиригә атландим» дегинини аңлидим. Сиз өзиңизни издәш сәпириңиздә туйуқсиз нәччә он йиллардин бири сизниң исмиңиз вә җисмиңизда йашаватқан көкйал исимлик кишиниң әмәлийәттә өзиңиз болмастин бәлки йаратқучиниң ирадисини әмәлгә ашуруватқан мәлум бир идийиниң илгири сүргүчиси, мәлум бир хил адәтниң қоғдиғучиси икәнликиңизни билгиниңиздә, сиз бу азаблиқ реаллиқни қобул қилаламсиз?… Адәм адәм болғаникән униңда адәмчә қилиқлар болмисунму? Адәм өмридә бирәр қетим мәст болмиса, өзиниң «адәм»ликини бир йанға ташлап қойалмиса, бу узақ дунйани қандақ йашап болғили болиду? Сиз әсли адәмликиңизгә йетәлмәй мәңгү пәрйад чекисиз, адәмлик үчүн қилған һәр бир урунушиңиз сизни адәмләрдин йирақлаштуриду. Барғансири йирақлайсиз, йирақлайсиз… бир заманларда әтрапиңиздики сансизлиған адәмләр сиз үчүн гойа бир топ намәлум дәрәхләрдур… сиз шаирниң адәм әң көп җайда әң қаттиқ йалғузсирайдиғанлиқини аңлиғанму?
Турапҗан муһәммәт (азғун): сиз Уйғур шеирийитидә өзгичә услуб йараттиңиз. Буниңға тәсир көрсәткән асаслиқ амил зади немә? Бу һәқтә азрақ чүшәнчә бәргән болсиңиз? Ғоҗимуһәммәт муһәммәт: мән Уйғур шеирийитидә растинла өзгичә услуп йаратқан болсам, бу қарашқа йәнә көплигән башқа кишиләрму қошулса, растинла шундақ болса… қәдирлик достум, мән қаттиқ һайаҗанлинип кетиватимән. Мән һайаҗиним бесилмаста шундақ дәп җаваб беришкә алдираймәнки, буниңға тәсир көрсәткән асаслиқ амил-мән вә мениң шеирлиримдур. Һес қилдиңизмикин? Мән башқа суалларға қариғанда мән һәққидә соралған суалларға башқичә қизғин муамилидә болимән. Чүнки мән өзүмгә қизиқимән. Өзүмни интайин йахши көримән. Мени һөрмәткә сазавәр қилған шееирлиримму дәл өзүмгә болған күчлүк муһәббәтниң һасилати, халас. Дунйада өзигә болған муһәббәттин башқа һечқандақ муһәббәт мәңгүлүк вә мустәһкәм әмәс. Һәрқандақ муһәббәт үзлүксиз йеңилинип туриду. Һәр бир җудалиқниң арқисида бир йеңи муһәббәт сақлап туриду. Мениң шеирлирим өзүм үчүн йезилған. У шеирларда мән бар.
Абдурахман абдукерим (йапчан): һайатни чиң қучақлап йашаш йаки хушаллиқ билән өлүш арқилиқ шеирдики пайансиз дунйадин қутулғили боламду? Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: шеир йезиватқан шаирниң шеирдин башқа реаллиқи йоқ. Шаир шеирдики реаллиқтин өзгә йәнә бир реаллиқни һәргизму чиң қучақлийалмайду. Һайатни чиң қучақлап йашашни униңға өлүм өгәтти. Шеир-өлүмниң һайатидур. Әҗәба, өлүм ата қилған бу сөйгү бизни шеирдики пайансиз дунйаға чақириватқанда, немишқа биз тәкрар-тәкрар хушал өлмәймиз? Әгәр сизниң дәватқиниңиз шеирниң сиртидики кишиниң чиң қучақлап йашайдиған һайати вә өлүми болса, йаки бу киши маддий һайат вә мадди өлүм арқилиқ шеирдин қутулмақчи болған болса, бу кишигә биз көз алдидики кичиккинә дунйанила бәрдуқ.
Айсимә едрис: сиз әсәрлириңиз билән Уйғур мәдәнийити оттурисидики бағлинишқа диққәт қиламсиз? Чүнки мән әсәрлириңиз билән Уйғур мәдәнийити, өрп-адити оттурисида ечивитилгән ишик бардәк һес қилимән.
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән шинҗаңниң әң җәнубидики гума наһийисиниң қоштағ йезисида деһқан аилисидә туғулған. Балилиқим сайларда қой беқиш билән өткән. Толуқ оттура мәктәпни пүттүрүп икки қетим алий мәктәп имтаһанидин өтәлмәй, бурун тоқумичилиқ фабрикисида ишлигән, һазир йолучилар тошуш бекитидә ишләватимән. Тәрҗимиһалимни сөзләштин мәқсәт шуки мән бир қара қорсақ адәм. Мениң уйғурчидин башқа һечқандақ тил йаки йезиқтин савадим йоқ. Телевизур вә китабларни һәмдә әтрапимдики бирнәччә қириндаш милләтләрни һесабқа алмиғанда һечқандақ өзгә мәдәнийәт билән бивастә учрашмидим. Сәвәб шундақ болғачқа ахир мән сиз көргән вә аңлиғандәк адәммән. Әгәр шеирлирим билән Уйғур мәдәнийити оттурисида бағлиниш болса бу мениң бивастә Уйғур болғанлиқимдин болуши мумкин. Бирақ мән шеир йазғанда уларға анчә пәрва қилип кәтмәйдикәнмән. Әсәрлирим билән Уйғур мәдәнийити, өрп-адити оттурисики ечивилгән ишиктин мениң кирип-чиқип йүргинимни көргән болсиңиз, иниқки-сиз буни тунҗи байқиғучи йаки бу һәқтә тунҗи қетим еғиз ачқучи. Бәлким бу ишик әзәлдин очуқ болғийти. Әсәрлиримгә киргән Уйғур мәдәнийити вә өрп-адити йақилирини тутуп «това!…» Дейишмигәнду-һә?! Уйғур мәдәнийити вә өрп-адитиниң қойниға киргән шеирлирим «ана!…» Дәп әркилигиничә уларниң йүзлирини сийлап кәткәнду һәқичан?!… Сиз буларни көрүп қапсиз-дә!
Өмәрҗан салам (йашлиқ): силиниң шеирлирида немә үчүн «айал» сөзи алаһидә көп учрайду?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: әзәлдин отниң қаршисида су болған, ақниң қаршисида қара болған, һайатниң қаршисида өлүм болған, уларниң бир-биригә тәлпүнүшлрини биз мәңгү һес қилип болалмаймиз. От суниң өзини өчүрүшигә тәшна, ақ қариниң өзини йоқ қиливитишигә тәшна. Һайат өлүмниң өзини йутувитишигә тәшна. Чүнки от-әсли суда иди, ақ-әсли қарида иди, һайат-әсли өлүмдә иди. Улар қачан бир-биридин җуда болди?… Шуниңдин итибарән от йалқунлап көйидиған болди. Қара зулмәткә петип каинатниң пинһан тивишлирини тиңшайдиған болди. Һәр бир һайат игиси өлүмниң вәслигә йетип мәңгүлүккә еришидиған сәлтәнәтлик күнни вәһимә вә интизарлиқ билән күтидиған болди. Шуниңдин етибарән бу аләмни муһәббәт қаплиди, сеғиниш, интизарлиқ һәммә йәрдә җәвлан қилди. Айал әрниң қаршисида. Айал-әсли әрдә иди, улар бир-биридин җуда болди. (Уларниң бир-биридин җуда болғанлиқ һекайисини көкйалниң шаирлиқ вә адимийлик тоғрисидики суалида сөзләп болдуқ) шуниңдин бери йенимдики айални йирақлардин издәймән. Қучақлап туруп, сән қәйәрдә? Дәп товлаймән. Айалниң бағрида туруп җудалиқ һәсритидә зарлаймән. Шуниңдин бири айал дегән сөз қуримас булақтәк тилимниң учида шилдирлап туриду. Шуниңдин бири айал дегән сөз гойа өткүр пичақ болуп йүрикимгә санчилған. Ширин ағриқ ичидә пәрйад қилсам пичақни тартивәтмигән пәрвәрдигарға тәшәккур, пичақни тартивәтсә өләттим… айал әсли әрниң вуҗудидики муқәддәс вәтән иди. Әр өз вуҗудидики айал дегән вәтәндә падишаһ иди. Әр униңдин җуда болди… шуниңдин бири сөйгү-муһәббитим макансиздур. Шуниңдин бири товлаймән:
Бир айал вәслигә йәтмигән киши
Вәтәнниң вәслигә йетиду қандақ?!…
Өмәрҗан салам (йашлиқ): Уйғур тор әдәбийати қәләмкәшлиридә һазир кәм болуватқини немә?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: йирақларни қойуп гәпни йеқиндин, техиму ениқрақ қилип ейтқанда чоғландин қилайли: сизниң тема йоллиғандин кейин дәрһал көңүл бөлидиғиниңиз немә? Башқиларниң йазмиңиз тоғрисидики инкаслирини көрүш. Әтиси торға чиқип биринчи болуп қилидиған ишиңиз немә? Йәнә өз йазмиңизни ечип башиқиларниң инкас йазған-йазмиғанлиқиға қарап беқиш. Бирси йазмиңизға инкас йазған болса, йәнә келип бу инкас сизгә хушйақидиған махташ җүмлилири билән толған болса, шүбһисизки бу инкасни йазған кишиниң исми хатириңиздә мәһкәм сақлинип қалиду вә күнләрниң биридә у бирәр йазма йоллиса сизму келиштүрүп инкас йезип у кишигә җаваб қайтурисиз. Бу мунбәрдики омумийлиқ әмәс, лекин һечким инкар қилалмайдиған қисмәнлик. Әдәбийат сахтилиқни көтүрмәйду, гәрчә у матиматикидәк кәскин вә тәхирсиз һалда итираз билдүрмисиму сизни һаман раст йаки йалғанға айрийду. Сиз( сиз дегән сөз бир қаратма, бәлким сиз болмаслиқиңиз мумкин) гәрчә қанатлири техи йетилмигән кичик қуш болсиңизму, тордин ибарәт кәңри самада пәрваз қилиш үчүн сизгиму йетәрлик бошлуқ бар. Бу бошлуқ сизни техиму игиз асманларға елип чиқиши йаки шу йәрдинла моллақ атқузуши мүмкин. Сиз торни һәргизму бирнәччә адәмниң дост-тартишип бир-бирини махтайдиған йаки рәқибләрниң хупийанә исимлар билән бир-бирини тиллшидиған соруни дәп қаримаң. Әдәбийатни һәргизму сөзмәнлик қилип шөһрәт тапидиған әң асан йол дәп қаримаң. Билимән, әдәбийатни қизғин сөйисиз. Ундақта әдәбийатниң сизни ақни ақ дейиш үчүн көк, сириқ, қизил, сөсүнә, бинәпшә… қатарлиқ талай рәңләрниң қараңғу кочилирида наһайити узақ маңдурсиму ахири ақниң өзиниң ақлиқидин ибарәт бүйүк мәнзилигә йәткүзидиғанлиқиға ишиниң. Илгири биз әсәрләрни қәләмдә йазаттуқ. Әсәр йазидиғанлар башқиларниң тилида «қәләмкәш» дәп атилаттуқ. «Қәләм» дегән сөз биз үчүн интайин муқәддәс иди. Йахши йазидиғанлар тоғрисида параң селишсақ « мән униң қәлимигә қайил» дәйттуқ. Дәрвәқә, қәләм бир метал, у әсәр йазғанда пәқәт көңүлдә ойлиғанлиримизни қәғәз йүзигә чиқирип бериш ролиғила игә. Бирақ илгирикиләр қәләмни бир қәләмкәшниң мәсулийәт, бурч, һәтта виҗданиға символ қилған. Сиз бу байанлиримдин немә демәкчи болғанлиримни аллиқачан һес қилип болдиңиз, шундақтиму мән йәнә демәкчи, һазир тор әдәбийати қәләмкәшлиридә кәм болуватқини «қәләм».
Әнвәр һидайәт: аммибаб шеирларға қандақ қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: суалиңизниң өзидинла чиқип туриду. Аммибаб шеирлар дегәнлик-аммиға баб келидиған шеирлар дегәнликтур. Бу гәптин йәнә чиқип туридуки-аммибаб шеирлар бир оқупла чүшәнгили болидиған, адди, йеқишлиқ, мәнтиқилик, раван тилда йезилған шеирларни көрситиду. Шу сәвәблик аммибаб шеирлар җәмийитимиздики әң алқишланған, әң китабханлиқ шеирлардур. Сәнәт нуқтисидин чүшәнгәндә, һәрқандақ әсәр һәм иҗтимаи қиммәткә һәм бәдии қиммәткә игә. Аммибаб шеирлар мәлум бир дәврдики мәлум бир хил кишиләр топиниң иҗтимаи, идийиви һессийатини чүшинишлик қилип ипадиләп беришни мәқсәт қилғачқа, у тарихқа йеқин туриду. Уни сап сәнәт нурлириға қариғанда тарих вә һәқиқәтниң тамғиси техиму бүйүклүккә көтүргән. Әпсуслуқ йери шуки, көпинчә аммибаб шеирлар мәлум бир дәвргә вәкиллик қилиш билән чәклинип қилип, техиму узақ заманларға йетип баралмайду.
Абләт муһәммәт (күйзар): шаир қандақ адәм?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд. Шаир-шеир йазидиған адәм десәм, җавабимға қайил болмайдиғанлиқиңизни билимән. Бирақ мениң мәқситимму сизни қайил қилиш әмәс. Нурғун кишиләр «шеир йазидиған» дегән гәпниң кәйнидики «адәм»дегән сөзни таза йақтуруп кәтмәйду, улар шаирни гойа «адәм әмәс»тәкла һес қилса керәк. Улар «адәм» дегән гәп шаирниң сәлтәнәтигә нуқсан йәткүзиду дәп қариса, уни адәм әмәс, башқа …. Нәрсә дәп бақсун, буниму аңлап бақимиз. Бирақ мән уни адәм дегән қарашта чиң туримән. Башқилар униңға қанчилик муқәддәс бурч вә мәсулийәтләрни теңиши вә улуғлап көккә көтүрүшидин қәтийнәзәр, өзи йахши көридиған айал тәрипидин әрликидин айрилип инсанлиқниң мәһрумлиқида бир өмүр йиғлап өткән әлишир нәваини, апақ хоҗа тәрипидин ахта қилинип дәштму-дәшт әрз ейтип өткән шаһ мәшрәпни, мән йәнә әрәб әллири билән үрүмчи арилиқда йашаш вә йашаш үчүн сәпәр қиливатқан Адил Тунийазни, муһтаҗлиқ вә намратлиқта йашап ахири җәсити үрүмчи кочисида бирнәччә саәт йалғуз қалған Батур Розини, мән билән билйарт ойнап, тамака чекишкәч қизлар тоғрисида һәзил чахчақларни қилишидиған мутәллип маңсур билән абдурешит елини шаир дәймән. Мән йәнә хотәнгә келип хизмәт, турмуш алдирашлиқида мән билән көрүшүшкә қәшқәргә қайтар вақтида аран йирим саәтла вақит чиқарған Чимәнгүл Авутни, қайсидур бир мурәккәп мәсилини мутаилә қиливатқан Пәрһат Турсунни вә униң ағзиға зоқмәнлик билән қарап олтурған асимҗан обулқасим билән қәйсәр турсунни шаир дәймән. Мән уларни шаир дәватқанда һайат кәчүрүш үчүн үрүмчидә китабхана, хотәндә кийим-кечәк дукини ечип икки шәһәр арилиқида йүгрәп йүргән Османҗан Муһәммәд пасан, иҗадийәтчиләр йеғилишиға бериш үчүн мәктәп мудиридин рухсәт алалмай тирикип турған әхмәтҗан туруп бәгтүрк вә қорғас наһийә мәркизи санаәт сода базири 24-дуканда херидар күтүп олтурған абдурәһим йасин қайнаминиң шаирлиқини һечқачан ташлап кетәлмәймән. Мән уларға әвлийалиқниң көрүнмәс тонини кийдүрүп қойуп карамәт көрсәт дәп қистиғучиларға нәпрәтлинимән. Мән бүгүн уларға йашаш, өзини сақлап қилиш үчүн кочиларда икки пути билән меңип, икки қулиқи билән аңлап, икки қоли билән әмгәк қиливатқан ашу кишиләрниң шаир икәнликини дәп қоймақчи. Халайиқ, уларға инсанлиқниң арами җани болған мәстликни, һәвәс шәйтинини азрақ болсиму бериңлар, уларму силәргә охшаш адәм!…
Абләт муһәммәт (күйзар): шаирлиқтин өкүнгән чағлириңизму болғанму?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән һайатимда көп ишлардин өкүнгән, бирақ шаир болуп қалғанлиқимдин өкүнгән әмәсмән. Фабрикидин айрилип ишсиз қалғанда, айалимдин аҗришип иллиқ аилидин мәһрум болғанда, тиҗарәт қилимән дәп зийан тартқанда, башқилар билән муштлишип тайақ йегәндә… өзүмниң бу дунйада әң қамлаштуруп қилалайдиған вә қилалиған ишимниң шаирлиқ икәнликини билгәнидим. Әгәр шеир йазидиған адәм болмиған болсам, бәлким чүшкүнлүк, амалсизлиқ ичидә аллиқачан түгишип кетишим мүмкин иди. Өмрүмниң әң қараңғу, әң әң мудһиш күнлиридә шеир роһимни бәрбадлиқтин сақлап қалғандәк һес қилимән.
Тохти мамут изчи: бир қанчә йилниң алдида топлимиңиз чиқидикән дәп аңлап һейтлиқ алидиған балидәк хуш болушқан идуқ. Нәшрийат вә журналларниң шеирлириңизға тутқан позитсийисидин разимусиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: дәрвәқә, бирнәччә йилниң алдида «мәшрәп чөли» намида бир шеирлар топлимим чиқмақчи болған, икки йил бурун у топлимим барлиқ рәсмийәтләрни түгитип 5100 тиражда бесилидиған болуп, маңа дәсләпки бир нусхиси көрүп беқишқа әвәтилгән. Сәвәб намәлум, кейин у топлимим тарқитилмайдиған бопту. Бултур хәлқ нәшрийатидикиләр бир топлам беришни ейтти(бу нәшрийаттикиләрниң маңа тунҗи қетим топлам дейиши, илгирки топламни башқилар мәбләғ селип чиқармақчи болған) шуниң билән чақмақ тезликидә бир топлам тәййарлидим-дә, униңға «мәст муқам» дәп ат қойуп нәшрийатқа йоллидим. Аңлашларға қариғанда бу йил йил ахирида нәшр қилинидиғандәк. Нәшрийатниң шеирлиримға тутқан позитсийиси әнә шундақ. Һәр һалда йаман әмәс дейишкә болиду. Мени әдәбийат саһәсидикиләр «ғоҗимуһәммәд» дәп билгәндин бери журналларниң шеирлиримға тутқан позитсийиси изчил йахши болуп кәлди. Дәсләптә «кроран», «или дәрйаси» журналлири мени көтүрди, кейин башқилар әң йахши дәп қариған шеирлиримни «тәңритағ» вә «турпан» журнили басти, һазир «ақсу әдәбийати» вә «күсән мәдәнийити» журналлири мени қоллаватиду. Шеирлиримни әң көп басқан журнал «йеңи қаштеши»… сизгә бир мәхпийәтликни дәп берәй, он нәччә йилниң алдида мән Уйғур йезиқида нәшр қилинидиған һәммә журналларда шеир елан қилип бақмақчи болған, чүнки мениң нәзәримидә Уйғур йезиқидики һәрқандақ бир мәтбуат интайин муһим иди… шу чағларда нәшр қилинидиған « қизил байрақ» вә «йирим айлиқ сөһбәт» журнилидин башқа һәммә журналларда шеир елан қилған идим. Мән шеир елан қилмиған һәтта « шинҗаң тәнтәрбийиси», «шинҗаң почта-телегирафи», «йеза пән-техникиси» қатарлиқ журналларму чала қалмиған. Гәрчә у шеирларни һазир йаратмисамму, өзүм йазғачқа шеирлирим елан қилинған шу журналларни сақлап қойдум.
Турапҗан төмүр(атқучи): туғулған йуртиңиз болған гумиға алаһидә һөрмитим бар. Кейинки иҗадийәт йүксилишиңиздә гумидики бир түркүм от йүрәк қәләмкәшләрниң вастилик йаки бивастә тәсири барму?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: туғулған йуртум гума тоғрилиқ сөзлисәм тилим йайрайду, чүнки җаһандики һәммә адәмгә охшаш мениңму туғулған йуртумға алаһидә меһрим бар. Чүнки йуртумда өзигә меһримни күнсери чоңқурлитип туридиған пәриштидәк анам, тағдәк акам, айдәк ачам, йултуздәк сиңлим вә бир-биридин шәпқәтлик әхмәтҗан туруп бәгтүрк, абләт әхмәт чөлтикин, абликим аблимит тағтикин, муһәммәт камал хушхуй, абликим талип, абдуқадир садир, абдуләһәт давут түркзад, тохсун һүсийин әлқут, абдурешит әмәт сәһра, абләт абликим тоғрақ, абликим мусақ миркалан, идирис русул тәмкин, ғоҗимуһәммәд қабиз… қатарлиқ қәләмкәш дост-бурадәрлирим бар. Гума һәрқандақ қәләмкәшниң мисали өз йуртидур. Шинҗаңниң һәрқандақ йеридин даңлиқ йаки даңсиз болушидин қәти нәзәр қәләмкәш кәлсә гумиға чүшүпла әхмәтҗан турупни издисун, у дәрһал гумидики йуқирида исми тилға елинған бурадәрләргә телефун уриду. У бурадәрләр мәйли һөкүмәтниң мәйли өзиниң муһим иши болушидин қәти нәзәр берәр рестуран йаки арамгаһқа йиғилиду-дә, меһманниң һөрмитигә сорун раслайду. Меһман гумида беҗиридиған ишлиридин әсла ғәм йемисун. У тәшвишини ийтсила болди, у сорундин қопуп болғичә һаҗити рава… әқлимгә келип, шеир йезип йүргәндә хотәндә идим. Кийин йәнә он икки йил хотәндә йашидим. Бу җәрйанда һәрқитим гумиға чиқсам мәнму һели тилға елинған даңлиқ йаки даңсиз меһмандәк меһманлиқниң пәйзини сүрдүм. Һала он икки йилдин кейин тәқдир мәндин хотәнни тартивалди. Хотән қолдин кәтти… әмди қайан баримән?!… Ахир сайақ бешимни елип сәргәрданлиқ кочисиға кирдим. Қәшқәр, ақсу, корла, үрүмчиләрниң кочилирида айағ излирим қалди, өзүм қалалмидим. Еһ сәргәрдан, маламәттә қалған ғириб бешиңни қәйәрдә қойарсән әмди?!… Әҗиба, гумиға бериш немишқа есимгә кәлмигәнду? Ойлимаптимән, анам җан җәһли билән мени сеғинипту вә ашу сеғинишлири билән мән үчүн қоштағни сақлап турупту. Шаир бурадәрлирим чоңқур һөрмәт вә алий еһтирам билән маңа гумини сақлап турупту. Қоштағқа кәлдим, анам: «ал оғлум, қоштағни қолуңға ал» деди. Гумиға кәлдим, шаир бурадәрлирим: « ал достум, гума сениң»деди. Һич ойлимиған икәнмән, гума мәндин һечким тартивалалмайдиған йәр икән әмәсму?!… Гума мениң йуртум. Мәйли қәйәрдә болай, гума қолдин кәтмәйду, чүнки у йәрдә чоңқур муһәббәт вә еһтирам билән мән учүн гумини сақлайдиған шаир бурадәрлирим бар… кейин гумида топтоғра бәш йил туруп қалдим. Бу җәрйанда ашу бурадәрләр, болупму әхмәтҗан туруп бәгтүрк, абләт әхмәт чөлтекин, абликим аблимит тағтекин қатарлиқ җанҗигәрләр бир тавақни йалап, бир тамбални йиртип өттүқ. Төтәйлән сансиз кечиләрдин чиққанда қуйаш биздин рухсәт алатти. Ич-бағримизни йерип дастиханға ташлайттуқ-дә, ачкөзләрчә йейишкә башлайттуқ. Биз бир-биримизни бир-биримизгә қошувәттуқ. Биз бир-биримизгә әнә шундақ қанмайттуқ… улар мәндин шеир йезишни, йәнә йезишни тәләп қилишти. Маңа тохтимай илһам вә мәдәт беришти. Қоштағда йахши йазалмидим дәп атайин гумиға келип сақ бир қиш муһәммәт камал хушхуй вә абләт абликим тоғрақларниң өйидә туруп шеир йаздим. Күнләр өтти, айлар өтти… 2008-йили хотәнни қайта қолумға алдим. Гумидики достлиримға йәнә меһманмән. Шуниңға қәти ишинимәнки, улар чоңқур муһәббәт вә алий еһтирам билән гумини маңа сақлап туриду…
Турапҗан төмүр: туйғуни һәшәмәтлик вә чүшиниксиз сөз дөвиси арқилиқ ипадә қилидиғанларға қариғанда, ана тилимиздики сап сөзләр билән сәнәтлик ипадә қилишқа тиришип келиватисиз… мушу нуқтидиму ойлинип бақтиңизму қандақ?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: кимду биригә ийтқинимдәк шеир йезиватқинимда һечқандақ нәрсини ойлимайттим. Растимни ейтсам, өзүм йазған шеирни ундақ йаки мундақ дәп шәрһиләшниму йақтуруп кәтмәйттим. Бирақ өмрүмдики әң көп сөзләп йүргән бу бир нәччә күндин бери демигән гепим аз қалғандәк қилиду. Шундақтиму сөзлисәм сөзләй. Мән шеир йезиватқанда сөз таллап олтурмаймән. Шеир дегәнгә келидиған сөзләр өзи келиду. Кәлмәйдиған сөз болса йәттә патман чақирсиңизму кәлмәйду. Сөзләрниң қәләндири болуп ишик чекип йүргүчә йазмасмина ашу шеирни… әмди ойлап бақсам, ана тилимиздики сап сөзләр билән сәнәтлик ипадиләп берәлигинимгә қариғанда шеир йезиватқинимда сөзләрниң ретимиға усул ойнимайдикәнмән, әксичә сөзләрни туйғумниң ретимиға кәлтүрүп ойнитидикәнмән. Луғәткә қарап он икки муқамниң өлчәмлик шаһанә күйлирини аңлаштин көрә, сөзләрни өзүм халиған күйгә өзүм чалидикәнмән. Сөзләрниң мени төт тәрәптин қистап келишигә, бурнумни ноқушиға, кийимлирини йиртишиға, айағ-асти қилишиға һәргизму тәхир қилип туралмайдикәнмән. Сөзләр маңа ашиқкән, ишиким алдида висалимға зар болуп тәлмүрүп турушупту.
Өмәрҗан турсун: шеирниң гүзәллики немидә ипадилиниду?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: сәт айал йоқ. Айал демәк-гүзәллик демәктур. Айал-йалиңач болғанда андин айал. Айалниң маһийити-йалиңачлиқ. Көрүмсиз айал упа-әңлик арқилиқ гүзәлликини ипадә қилиду, иппәтлик айал әхлақ-һайаси билән гүзәлликини ипадә қилиду. У гүзәлликини ипадә қилидиған ашу нәрсиләрни селивәткәндә, аһ худа, у тихиму йалиңач, тихиму гүзәл… мән әсли шеирниң гүзәллики нимидә ипадилиниду? Дегән темида сөзлимәкчи идим. Шундақ, шу темида сөзлимәкчи идим. Қариғанда бу суалниң җавабиниң айаллар билән мунасивити бар охшайду. Ундақ болмиса һичбир сәвәбсизла айаллар вә уларниң йалиңачилиқи һәққидә ватилдап кетәттимму? Шеир йезип йүргән дәсләпки мәзгиллиримдә аруз вә бармақ вәзинниң һәммә түрлиригә чепилип баққан идим. Бармақ вәзинниң боғум, қапийә, ретимлири вә қилипта қуйғандәк төт часа кублетлири маңа интайин мукәммәл вә нәпис билинәтти. Ишләткән өлчәмлик тиллар мәзмундики тейизлиқларни йепип туратти. Арузниң сәлтәнитигә баш урған чағлиримда бәһир, рәмәл, қапийә, радиф… ларниң мәптунлуқида идим, маңа нә нахша, нә саз тетимас иди. Аруздики һәддидин ташқири мустәһкәм шәкил вә йимирилмәс өлчәм мени өзиниң сеһирлик қәсригә бәнд қиливалған иди. Бирақ тасадипий бу икки вәзинниң бәс-бәс билән көтүргән ғәлйанлири, налә-пиғанлири, әсәбий қутрашлирини көрүп қалдим. Әсәбий роһлар, әшәддий нурлар, ғайәт қараңғулуқ, мислисиз чуқанлар қәсирниң тамлириға соқулатти… аһ!… Шеир өзигә патмайтти… һәрпләр сөзләргә, сөзләр мисраларға, мисралар кублетларға зәрп билән өзини уратти. Гүмбүрләп өрүлүшләр, тараңлап чеқилишлар, вәрт-вәрт йиртилишларни сезәттим. Аччиқ инҗиқлашлар, қайғулуқ варқирашларни аңлайттим. Сиқилиш, азабларға чидийалмай у қәсирдин бу қәсиргә йүгрәйттим…. Күнләрниң биридә шаһ мәшрәпниң шеирлири билән учраштим. Вай аллаһ!… Көрдүмки, йерилип туратти, йериқлардин асманлар саңгилап туратти. Сөкүлүп туратти, йочуқлардин дәшти-байаванлар йүгрәп чиқатти…. Шундин бири шеирлирим маңа бақмиди, қәсирләрдин өзини қачурди. Кичиккинә бихәстә болсам кийимлирини йиртиветишкә, һәтта йалиңач болуп кочиларға йүгрәшкә башлиди. Мән уларни қәсиргә һәйдәш, кийим кийдүрүш билән аварә идим. Қорқаттим, шеирлирим қәсирдә җим олтуруп мениң пәрманим бойичә иш қилиши керәк иди, улар қәсир ичидә интайин бихәтәр болатти. Шеирлирим қапийә, вәзин, тил… қатарлиқ кийимләр билән әдәблик, назакәтлик көрүнәтти. Бирақ… кечиккән идим. Әмди улар мениң гепимни аңлимайтти. Мениңчә, шеир йалиңач болғанда андин шеирдәк болатти. Бирақ, йалиңачлиқ қорқунчлуқ гүзәллик, бу йалиңачлиқниң чеки йоқ иди. Шеирдики бу йалиңачлиқ барлиқ йалиңачлиқниң чекини бузуп ташлайтти. Шеирдики бу гүзәллик барлиқ гүзәлликниң, һәтта өлүмниң бипайан вә сирлиқ гүзәлликиниң чекиниму бузуп ташлайтти. Бу чәксизликтә инсанлар нәччә әсирләрдин бери нурғун җапа-мушәққәтләр билән қуруп чиққан барлиқ муқәддәсликләр, бүйүклүкләр, сәлтәнәтләр; еришкән нәтиҗиләр, шан-шәрәпләр; тартқан азаб-оқубәт, йимирилиш, гумран болушлар; барлиқ һәқиқәтләр вә хаталиқлар бир дөвә соғуқ күлгә айланған… бу бәҗайики қийамәтниң өзи иди. Шу дәқиқидә данишмән әҗдадларға апирин ейтмай туралмдим. Улар инсанийәтниң давамлиқ мәвҗуд болуши үчүн айалларни кийимдин чиқармиған вә шеирий туйғулирини қәсирләргә башлап, униң гүзәлликини пасаһәтлик тил, аһаңдар ретим, қапийәләр… билән ипадә қилғаникән.
Өмәрҗан турсун: иҗадийәт мусапиңиздә әң өкүнгән иш қайси?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: бу һәқтә сориғанларға 2003-йили үрүмчигә 12-нөвәтлик «хантәңри әдәбийат мукапати» йиғиниға қатнашқили чиқип, төт данә хатирәмни йоқитип қойғинимни һазирғичә болған иҗадийәт мусапәмдики әң өкүнүшлүк иш дәп қараймән. Бу хатириләргә 2000-йили 1-айдин 2003-йили 8-айғичә йазған барлиқ шеирлирим қачиланған иди. Бу мениң иҗадийәткә таза қизғинлиқ билән киришкән, реаллиқта нә бир хизмәт, нә бир аилә, нә бир йашаш нишаним йоқ, шеирдин башқа һечнәрсәм қалмиған чағлирим иди. Шу чағдики һессийатим һазирму есимдә, мән әмди шеир йазмаймән, дәп ойлиған…
Қасимҗан осман (ғази): һөрмәтлик достум, сиз билән һәм сиз исмини атап өткән вуҗуд игилири билән дәврдаш болуп йүрүватқанлиқимдин толиму хурсәнмән. Мән бу йил хотәнгә барғанда абдурешит елиниң өйидин гийути йазған «фаусит» намлиқ шеири опираниң 1-қисмини елип чиқип оқуп шеирни илгирикиләр йезип боптикән дәп ойлап қалдим. Нөвитидә бир суал сорай, сиз мәтбуатларда, тор мунбәрлиридә көргән тәрҗимә шеирларни оқуп шеирни мундақ йазсиму болидикән дәп баққанму? Демәкчи, туйғу алимиңиздә сөзләрни ойнаватқиниңизда нимигә шунчә һәйранлиқ позитсийисидә болисиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: һәрқандақ суалға қилчә йалғанни қатмай, мубалиғә қилмай растчиллиқ билән җаваб беришниң бирла амали бар. У болсиму җаваб бериш үчүн ойланмаслиқ, суал соралған шу дәқиқидә каллиға кәлгән инкасни удул ейтиш, бу көңүлдики сөздур. Мәнму мушу әснада көңлүмдин кәчкән сөзләрни удулла ейтай. Мән ейтмақчи болған бу сөзләр бәлким сизни қайил қилалмас, чүнки у сөзләр сизниң көңлиңиз күткән сөзләр әмәстур. Бирақ ишинимәнки, сизму мәндин көңлүмдики сөзләрни ейтип мени қайил қилиң дәп әмәс, бәлки көңликиңиздики сөзләрни ейтиң дәп мәндин бу суални соридиңиз. Мән мәтбуатларда, тор мунбәрлиридә уйғурчиға тәрҗимә қилинип елан қилинған шеирларни асасән дегүдәк толуқ оқуп маңдим. Инкар қилмаймәнки, иҗадийитимниң һәр қайси басқучлирида оқуған чәтәлниң надир тәрҗимә шеирлири шу мәзгилдики шеир иҗадийитимниң мәйли қурулма, мәйли ипадиләш җәһәтлиридә болмисун аз-тола ипадисини тапти. Бирақ мән һечқачан «Уйғур қизи лирикиси» дегән шеирлар топлимини тунҗи көргән чеғимдики «шеирни мундақ йазсиму болидикән»дегән сөзни иккинчи тәкрарлап бақмидим. Кейинки күнләрдә әрәпчидин тәрҗимә қилинип «сумрғ», «әнқа» торлирида елан қилған әрәп шаирлиридин әдунис, унси әлһаҗ қатарлиқ шаирларниң шеирлирини көрүп қаттиқ һәвәс билән «мундақ йезип бақайму-йа?»Дегән хийалларда болдум. Сиз ейтқан гийутиниң «фаусит» дегән опирасини техи оқуп бақмидим, уни оқуп сизниң «шеирни илгирикиләр йезип боптикән» дегән қарашқа кәлгиниңизни аңлап, мәндә дәрһал у китабни оқуш истики қозғалди. Бәлким шу чағда мәндә йәнә бир қетим «шеирни мундақ йазсиму болидикән»дегән ой туғулар, бәлким ундақ болмас… лекин мән шеир дегән қандақ болса шундақ болиду, шуңа уни ундақ йазсиму болиду, мундақ йазсиму болиду, дәйдиғанларниң тәрәпдари. Туйғу алимиңиздә сөзләрни ойнаватқиниңизда немигә шунчә һәйранлиқ позитсийисидә болисиз? Дегән суалиңиз есимгә кәлди. Ойнаш-шадиманлиқ ичидә болиду. Балиларчә тәнтәклик, биғубарлиқ вә тәсвирлигүсиз қизғинлиқ ичидә ойнаш давамлишиватқанда сиздә мәстлик һәм һайаҗандин башқа немә бар? Мәст болуш-идрактин халас болуш дегәнликқу?!… Сөзләрдики мәнини, пасаһәтни, қудрәтни йоқ қиливетәлмисиңиз, улар сизни идракқа, тәпәккурға, мәптунлуққа сөрәйду. У чағда сөзләр сизни ойнайду. Демәкчимәнки, ойнаватқан чеғимда шадиманмән, мәстмән, биһушмән, сөзләр маңа һәйран…
Муһәммәд тохти(җалалидин): шеирий шәкил билән мәзмунниң мунасивитигә қандақ қарайсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: шәкил билән мәзмун бир-биридин айрилалмайду, худди тән билән җандәк. Һәрқандақ шәкил мәзмунға игә, һәрқандақ мәзмунниң шәкли бар. Җан тәндин һаман чиқип кетиду, бу бәәйни шәкилниң мәзмундин айрилғинидур, бу-өлүштур. Бирақ гәп шеир үстидә болуватиду, биз бу йәрдә тутимниң «шеирниң гүзәллики немидә ипадилиниду?» Дегән суалиға бәргән җавабни тәкрарлап олтурмаймиз. Биз йәнә мәзмунниң шәкилдин чиқип шәкилсизләшкәндин вә шәкилниң мәзмундин чиқип мәзмунсизлашқандин кейинки «өлүм»ини шеирниң ахирқи мәнзили дегән гәптә чиң туримиз. «Өлүм»дин ибарәт бу пайансиз йоқлуқта шеир әркин қанат қақиду, чүнки бизниң роһимиз ашу йоқлуққа тәвә. Биз шеирлиримиз арқилиқ барлиқниң мәнзили йоқлуқ икәнликини, барниң йоқ икәнликини бишарәтләймиз. Йәниму иниқрақ чүшәнчә керәк болғанда тутимниң суалиға берилгән җаваблар бу йәргә көчүрүлсун.
Муһәммәд тохти( җалалидин): сиз мукәммәл болмаслиқ шеирниң хаслиқи дәп қарамсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: инсанлар тәбиәтниң мукәммәлликигә әбәдий мәптун. Сөз ойунимизни давамлаштуруп инсанниң мукәммәл әмәсликини, мукәммәллик издәп мәнивийәт чөллиридә бир өмүр сәргәрдан болуп йүридиғанлиқини ейтимиз. Әгәр адәм тасадипий туғулуп, туйуқсиз өлсә бу шеирниң туйуқсиз башлинип, тасадипий ахирлишидиғанлиқи, бу һәм инсанниң икки учиниң йоқлуққа чилишип туридиғанлиқи… сиз дәватқан мукәммәл болмаслиқниң шеирниң шәклидики чувалчақлиқ, мәзмунидики мәнтиқисизлик, ретимидики турақсизлиқ икәнлики маңа айан. Сиз дәватқан у мукәммәл әмәс шеирларда пирамидалардәк мәзмутлуқ вә һәйвәтлик түс йоқ, дәрйалардәк қирғақ вә муқим мәнзил йоқ. У шеирлар гойа башланмиғандәк, ахирлашмиғандәк…
Абдурешит муһәммәтемин: «шаир тилниң адәтлиригә җәң елан қилғучи»дегәниди бир устаз. Мән бу сөзни қоллаймән. Шаир һәқиқәтәнму биз адәтләнгән тил формисини тохтимай бузуп турғучидур. Болмиса узақ тарихтин авалла кейинкиләргә гәп қилишниң зөрүрийити болмиған болатти. Демәк, шаир қелиптин чиқип қәлбкә йиқинлашқучи икән. Илгири «чаһар мақалә» дегән китабни көргән чеғимда мундақ мәзмундики байанларни учратқан идим: «шаир болмақчи болған киши өзи билән дәврдаш йаки илгирики дааңлиқ шаирларниң шеирлиридин 20 миң мисрани йада билиши керәк»… бу гәп мени бәк чөчүткәниди. Чүнки шаирлиққа һәвәс қилсамму шеир йадлимайттим. Өзүм йақтурған шеирларни қайта-қайта оқуйттим, һәр қетим оқуғинимда охшимиған ләззәтни һес қилаттим. Гәпкә қайтип кәлсәм, шаир болмақчи болған киши башқиларниң 20 миң мисра шеирини йадлиса, униң кейинки иҗадийити тәқлидчиликкә петип қаламду қандақ? Сизму башқиларниң шеирини йадлап баққанму? Маңа вә мәндәк һәвәскарларға бу һәқтә немини тәвсийә қилисиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: бу суалиңиз вә суалға муқәддимә болған шеир вә шаирлиқ һәққидики шәрһлириңиз сизниң бу һәқтә хели чоңқур ойланғанлиқиңизни бишарәтләпту, шундақла бу бишарәтләрдин өзиңизгә айан болған вә тоғра дәп қариған қарашлириңизни мән арқилиқ муқимлаштурмақчи болғанлиқиңизни чүшәндим. Дәрвәқә, шаир тилниң адәтлиригә җәң елан қилғучидур. Шаир тилниң мәнә мүмкинчиликлирини әң зор дәриҗидә әмәлгә ашурғучидур. Шаирниң паалийәт мәйдани тил йаки мәнә болмастин бәлки тил вә мәнә арисидики бошлуқтур. Шаир бу бошлуқта тилни әзәлдин бир йаки бир нәччила мәнини ипадиләш бәхшәндиликидин азад қилип, чәксиз мәнә мүмкинчиликигә ириштуриду. Мәнини тилниң мустәһкәм вә йимрилмәс қоршавидин азад қилип, мәниниң адаққи мәнзили мәнисизлик пайаниға башлайду. Мән сиз ийтқан «чаһар мақалә» дегән китабни көрүп бақмиған, бирақ «чаһар» дегән сөз арқилиқ бу китабниң килассиклиримизға тәвә икәнликини билдим. Һәр бир йахши китаб һәр бир һайатлиқ вә иҗадийәт басқучлиримизда бизгә муәййән тәсирләрни көрситиду. Биз һайатимизда нурғун китаблар билән учришимиз, биз учрашқан у китаблар бир-биригә охшимайду, һәтта бәзилири бир-бирини рәт қилиду, бирақ биз қәлбимизниң бәрбад болушидин қорқуп китаб оқушни қәтий тохтитип қойалмаймиз, бизниң бәрбад болуш хәвпи ичидә турған ашу қәлбимиз, тәвәккүлчиликкә толған харәктиримиз вә мәңгү ач мәнивийитимиз бизниң тинимсиз китаб оқуш адитимизни бәлгилигән. Китабларға илгирикиләрниң әқил-парасәтлири қачиланған. Китаблар үзлүксиз нәшр қилинип туриду, китабларға қачиланған билимләрму үзлүксиз йеңилинип туриду. Һайатимиз вә иҗадийитимизниң һәрқайси басқучлирида оқуған китаблар пәқәт һайатимиз вә иҗадийитимизниң шу басқучиғила тәвә. «20 Миң мисра шеир» йадлаш бәлким әйни замандики шаирларниң шерий такамуллуққа йетиштики бесип өткән йоли болуши мумкин. Бәлким һәддидин ташқири шәкил мукәммәлликини тәләп қилидиған аруз вәзин үчүн буниң аз болмиған пайдилиқ тәрәплири бардур. Биз классикларниң тәшәббуслирини рәт қилмаймиз, бирақ әйни заманға тәвә болған китабтики бизниң һазирқи һайатимиз вә иҗадийитимизгә мас кәлмәйдиған тәшәббусини өзимизгә таңмаймиз. Мәнму шеир йадлап баққан, оттура мәктәптә оқуватқан вақтимда әдәбийат оқутқучумниң тапшуруқи билән Әбәйдулла Ибраһимниң «муқам һәққидә мухәммәс», л. Мутәллипниң «йилларға җаваб» намлиқ шеирлири вә чуйүәнниң «җудалиқ зари» дегән дастаниниң дәрслик китабқа киргүзүлгән қисмини йадлиған. Кейин өз ихтийарлиқим билән Абдуреһим Өткүрниң «из» намлиқ шеирини йадлидим. Әйни чағда бу шеирлар маңа интайин чирайлиқ туйулатти, һәр бир йадлисам көңлүм тәсвирлигүсиз гүзәл вә йарқин туйғуларға чөмүләтти. Бу шеирларни һазирму йадлап берәләймән, чүнки у пак вә сәбий өсмүрлүк дәвримниң унтулмас әслимиси. Гәрчә өтмүшни һазиримға қойуп аңа тивиниш ойида болмисамму әслимини ташливетәлмәймән вә ташливетишни йаман көримән. Шеир йадлаш унчивала йаман ишму әмәс, пәқәт мәлум муддиа үчүн әмәс бәлки қәлбиңизни адалаш, гүзәл туйғуларға чөмдүрүш үчүн шеир йадлисиңиз буниң сизгә һечқандақ зийанлиқ тәрипи йоқ. Һайатиңиз вә иҗадийитизниң мәлум басқучиға тәвә болуп, кейин әслимигә айлинип кетидиған бу шеирларни өмүрлүк дәстәк қиливалмисиңизла болди, 20 миң мисра шеир йадлашниң һаҗити йоқ, мәйлиңизгә беқиң…
Абдурешит муһәммәтемин: өзиңиз йаки әсәрлириңиз тоғрилиқ йезилған обзур-мақалиларға қандақ қарайсиз?
Ғоҗимуһәмәд муһәммәд: шүкрики, мән вә шеирлирим тоғрилуқ йезилған обзур, мақалилар көп әмәс. Бу мениң һазирғичә тинч-аман вә җимҗит иҗадийәт елип беришимға аз болмиған пайдиларни елип кәлди. Мән билән учрашқанларниң һәммиси билиду, мән типик кәмсөз вә ғәмкин тәбиәттики ич миҗәз киши. Мән һечқачан бунчилик көп сөзләп бақмиған. Сөһбәт уйуштурулмақчи болғанда бунчилик сөзлийәләйдиғинимниму билмәйттим… мән тоғрилиқ йезилған мақалилар мәмтили һелимниң «қумул әдәбийати» журнилида елан қилинған «Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд әгәр нахшичи болуп қалған болса…» вә Нурмуһәммәд Өмәр Учқунниң «шинҗаң мәдәнийити» журнилида елан қилинған Адил Тунийаз вә мән һәққидә йезилған «әркәкликниң чиллиши» билән чәклиниду. Бу мақалиларниң биринчисидә мениң шеирни дәп өй-макансиз қалғанлиқим, әгәр нахшичи болған болсам әқилдин көрә һессийатқа бәкрәк майил хәлқимизниң мени бешиға елип көтүридиғанлиқи, рестуран-қавақ, той-бәзмиләрдә алған өрүмиләр биләнла байвәтчиләрдәк күн кәчүридиғанлиқим… тәсирлик байан қилинған. Вәһаләнки бу мақалә елан қилинғанға қәдәр мән бу мақалиниң муәллипи мәмтили һелим билән дидар мулақәттә болмиған, телефонда көрүшмигән, һәтта хәт-алақә қилишипму бақмиған идим. У шуниңдин бир йиллар илгири «тәңритағ» журнилида елан қилинған «ғоҗимуһәммәдниң байани» намлиқ сөһбәт хатириси (мутәллип иқбал билән елип берилған) вә әдәбийат саһәсидә тарқилип йүргән мән һәққидики әпқачти гәпләрни матирийал қилип бу мақалини йезипту. Бу мақалида тәсвирләнгән ечинишлиқ тәқдирим мени хелила биарам қилди. Мәмтили һелим гәрчә мәзкур мақалиси арқилиқ мениң шеир үчүн төлигән бәдәллирим вә шуниңға мунасип мукапатқа иришәлмигәнликимдин ибарәт реаллиқни йазмақчи болған болсиму, бирақ тәқдиримни байан қилғандики һәддидин зийадә ечинишлиқ тәсвирләр вә мени байрун, мистирал қатарлиқ дунйави шаирлар билән селиштурушлар көңлүмгә тәгди. Мән мақалә журналға бесилип болғандин кейин андин бу мақалидин хәвәр таптим вә хиҗиллиқ ичидә «әлһөкмилиллаһ» дедим. Кейинки мақалә аптури Нурмуһәммәд Өмәр Учқун билән хелидин бери қойуқ барди-кәлди мунасивитидә идим. Талай қетимлиқ учришишлиримиз, кечә-кечиләп қилишқан параңлиримиз арқилиқ у мән һәқтә аз-тола чүшәнчигә игә болған вә мәзкур мақалини елан қилиштин хели йиллар илгири мән вә шеирлирим тоғрилиқ «роһ дарида тирилгән исйан» намлиқ оттураһал һәҗимдә әсәрму йезип пүттүргән(бу әсәр мәлум сәвәбләр түпәйлидин елан қилинмиди). Униң бу мақалисидики мени шамал чиқса өрүлүп кәткүдәк оруқ вә игиз, чирайидин чүшкүнлүк вә чәксиз азаб-оқубәт төкүлүп туридиған, җулдур-кепән сопи тәләт қилип тәсвирләшләрдин һаң-таң қалдим. Мән ойлидимки, у мениң ички дунйайимни байан қилиш зөрүрийити билән тешимға шундақ рәң бәргән. Һәр икки мақалә нәсир тилида тәсирлик йезилған болуп, кимла оқуса шүбһисизки мән билән бир қетим дидарлишип баққуси келиду. Шеирлирим тоғрилиқ йезилған обзорларму пәқәт бир нәччила парчә, улар әкбәр нурулларниң «турпан» жорнилида елан қилинған «тамға сөзләш буланған һәсритимдә қалдим йиганә», турди султан изчиниң «йеңи қаштеши» жорнилида елан қилинған «ғоҗимуһәммәдниң шеирийәт қәләсигә нәзәр» вә һәзритили әлиниң «ақсу әдәбийати» жорнилида елан қилинған «шеир шаирниң қәлб тарихи» қатарлиқлардур. Бу обзурларда шеирлиримға йуқири баһа берилгән вә йазғанлиримниң «шеир» икәнлики муәййәнләштүрүлгән. Шеир йезилип болғандин кейин оқурмәнләрниң һозуриға ташлиниду. Һәрқандақ оқурмән өз-өзигә мустәқил игә болуш һоқуқини йүргүзүши керәк. Бу демәк һәрқандақ оқурмәнниң һәрқандақ әсәргә нисбәтән өз көз қаришини оттуриға қойуш һоқуқи бар.
Абдурешит муһәммәтимин: мән шеирлириңиздин сизниң роһийитиңиздики интайи сүзүк болған болған бирхил шеирий туйғуни һес қилдим. Бәзидә йәнә сизни мәшрәп билән бәйгигә чүшкәндәк һес қилип қалимән. Сиз өзиңизни заманимизниң тәсәввуп шаири дәп қарамсиз?
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд: мән өзүмни ундақ дәп һес қилмаймән һәм ундақ дәп қаримаймән. Мән пәқәт үнсиз вә җимҗит иҗад қилимән. Кимду бирсигә ейтқинимдәк мән вә шеирлирим һәққидики қарашларни башқилардин аңлаймән. Бәзиләрниң ийтишичә, һазирқи шеирлирим «муқам»ға чүшмәсмиш. Әҗәба, һәр кишиниң өз муқами болғанниң немә йамини бар? Қандақ йаралған болсам шундақмән. Әзәлдин өзүмни өзгәртиш хийалида болмидимки, йашашниң җәбру-җапалири, иҗтимаийәтниң чаң-тозанлири билән булғанған қәлбимни тазилаш билән мәшғулмән. Техиму чоңқурлап, техиму йалқунлап, өз пайанимға йәтсәм дәймән. Бу бүйүк мәқситим үчүн пәрвәрдигарим маңа шеирни берипту. Қәлбимниң ичкирисидики хилвәт кәпидә олтурғини етикаптики сопи, шүкри-қанаәтчан көктөш йаки совуп кәткән җәсәд болмастин бәлки инсаний камаләт үчүн йулқуниватқан бир тирик әқидә болғачқа, мәндин тәвәккүлчи, әсәбий мисралар ройапқа чиққанду. Мән мушундақ болсам шундақ пети қобул қилиң, қобул қилалмисиңиз сүкүт қилип, өз ишиңизни давамлаштуруң. Биравни өз райиңиздикидәк адәм болушқа қистимаң. Инсанни әсли тәбиийтидин өзгәртиш мислисиз җинайәтки, сиз уни азғунлуққа, гумраһлиққа башлайсиз. Қәдирлик достум, мәшрәпниң шеирлирини вә тәсәввупқа аит китабларни зоқ-шоқ билән оқуғинимдин танмаймән. Бәлким у шеирлар вә китаблар роһий дунйайимға йиқин турғанду. Бирақ у мениң һайатим вә иҗадийитимниң мәлум басқучлиридики һадисә. У мениң кейинки басқучлардики һайатим вә иҗадийитимгә вәкиллик қилалмайду. Мән бир чағлардиму ейтқан: әдәбийатниң чеки йоқ, әдәбийат инсан роһи билән ташқи дунйаниң диалоги болуш сүпити билән һәрқачан йеңилинип турушни тәләп қилиду. Инсан ахирлашмайдикән, униң паалийити давамлишивериду. Инсанниң һәркити һаман өз-өзини инкар қилиш билән раваҗлиниду. Бир нуқтида тохтап қилиш әдиб үчүн һалакәттур, халас!
Вәтән -- әрниң иппити
Ғоҗимуһәммәд Муһәммәд
Мән шундақ ойлаймән , әрниңму иппити болиду , у --- вәтән . Йәнә шундақ ойлаймән , вәтәнсизләрни аллаһ кәчүрмәйду . Улар җәннәттин үмид күтмисун . Җинайәт --- роһтики йеңилмәс күчтур , һәққанийәтни ашу күч йаритиду . Йәнә шундақ ойлаймән , вәтәнсиз әрләр --- иппәтсиз әрләрдур , уларни дунйа кәчүрмәйду , улар баравәрликтин үмид күтмисун .
Балилиқимда вәтиним --- мәһәлләм иди , чоң болғанда уни шәрқтин таптим . Балилиқтики вәтинимни қизилбайрақ астиға көмүп қойдум , йәнә шундақ ойлаймән , етиқад --- оқ өтмәйдиған қалқан . Мәккигә барсаңму иман тепилмайду . Пәрванә шам алдида өлди . Һәййам бир шарап ичмәй җам алдида өлди . Диванә нан алдида өлди . Йиңнә қулиқидин карван тартқанлар апақ устиханлардин нурлуқ айванларни қуруп , дап һалқисидин әсәби заманларни өткүзүп , сапайисида баш сөңәклирини шарақлитип җәз қилип ахири вәтинини қумлар астиға көмүп қойди - дә өз йеридә сәрсанә өлди .
Йәнә шундақ ойлаймән , сақал - бурут қойғанлар мән әр демисун , буғдай терип зағра нанға тойғанлар мән әр демисун , аһ хәлқим дәп дәрт йутуп , мәйханида қонғанлар мән әр димисун , уларниң җайнимазда имани неси , әл алдида виҗдани неси…
Сөйгү үчүн җан беримән дәп бөридәк һөркирәп , әрлик ғурури учун дәп муштлашқанлар мән әр демисун , уларниң йүрикигә пиғани неси , мәшрәп кәби зару – зар чөлләрдә һеҗрани неси…
Етиқад вә тоғра йол ни сөзләп , қуйашни тап , шәриққә қарап маң дәп , вәзханлиқта шан – шәрәп көзләп , ич -ичидин қуруп өткәнләр мән әр димисун , уларниң сәп алдида мәйдани неси , тиғ алдида тән , җени неси .
Нахша – наваларда азабни һәйдәп , ғилҗиң назларда йилигини қурутуп , әркинликтә пут-қолини чирмап , қеличтин қорқуп бешини игип , кастум ичидә титрәп йургәнләр мән әр димисун, уларниң тумурида долқунлиған қан неси , һайатиға өлүм һәмдә шан неси…
Йәнә шундақ ойлаймән , чөлдә карван нахшиси әмди қайта йаңримас , әмди йол башлап саңа җәңләрдә бөрә учримас . Қәдими җәсәт баш сөңәклири шаһид , ликин миң товлисаңму бир ләһзә зуван чиқмас . Сән өзүңгә қалдиң әр .
Қаға миң йил йашисиму рәңги қара , бәхти қара , қуш алтун қәпәздә турупму көккә интиләр . Сән өзәңниң қули һәм зинданисән . Сән өзәңгә қалдиң әй әр . Хотуниңға төләп түгәткүсиз қәрздарсән , балилириңниң пешанисидики муштлири түгүлгән қисмәт сайисини көрдүңму ? Әй , әр . . . Мән шундақ ойлаймән . . .
Мәнбә : турпан журнили 2003 – йил 2 – сан
