Xalide Israil, 1952- yili 10- ayda qeshqer shehride tughulghan. 1959- Yilidin 1969- yilighiche aqsu, xoten qatarliq jaylarda bashlanghuch, ottura mekteplerde oqughan. 1971- Yilidin 1972- yilighiche «xoten géziti» de ishligen . 1972- Yilidin 1975- yilighiche sabiq merkiziy milletler inistitotining til fakoltitida oqughan. Oqush püttürgendin kéyin «shinjang géziti» idarisige texsim qilinghan. Hazir shu orunda muherrir bolup ishlewatidu. Hazirghiche Xalide Israilning «qumluq chüshi», «tash sheher» qatarliq hékaye- powéstlar toplamliri neshir qilinghan.
Xalide Israil 1985- yildin bashlap edebiy ijadiyetke kirishken. U goya birdinla berq urup chéchekligen bahar gülidek nahayiti qisqa waqit ichidila özining az, emma saz bolghan, kitabxanlar qelbini lerzige salalighan eserliri bilen edebiyatimiz munbiride özige munasip orun aldi.
U 1985- yili élan qilghan tunji hékayisi – «éh, hayat» tin bashlap hazirghiche «ana», «oyghinish», «eng güzel xatire», «yiltiz», «hanggirt köli», «qumluqning chüshi», «u közler», «rengdar quyun», «baharda yaghqan qar», «orbita» qatarliq sanaqliqla hékaye, powéstliri bilen nöwettiki Uyghur prozichiliqida tesiri zor yazghuchilarning biri bolup qaldi. Bir qisim hékaye, powéstliri xenzu tiligha terjime qilinip, yaxshi bahalargha érishti. Muhim eserliri «qumluqning chüshi» dégen nam astida toplam qilinip qayta neshr qilindi.
Yéqinqi yillardin buyan, Uyghur edebiyatida aptorlar qoshuni künsayin zorayghan, her xil zhanirdiki eserler köplep yézilghan bolsimu, lékin kitabxanlar heqiqiy yaxshi köridighan, eserliri zor ghulghula qozghighan yazghuchilar nahayiti az, Xalide Israil del mushu tiptiki sanaqliqla yazghuchilarning biridur.
Biz Xalide Israilning ijadiyet yoligha nezer tashlighinimizda mundaq bir alahide ehwalni hés qilimiz: uning ijadiyet qedimi nisbeten kéyin tashlanghan 1985 – yildin burun eserliri élan qilinmighan, undaqta u tasadipiyla namelum bir ghayiwi küchtin ilhamlinip yazghuchi bolup qaldimu? Kitabxanlar néme üchün uning hemmila eserlirini shunchilik yaqturup oquydu? Elwette bundaq bolushningmu melum asasi bar. Xalide Israil bir senetkargha xas sewrichanliq bilen réal turmushni uzun muddet közetken, milliy edebiyatimiz we dunya edebiyatidiki munewwer eserlerni qétirqinip tetqiq qilghan we hayat, jemiyet, shundaqla edebiyat toghrisida tepekkur qilghan. Aldirap nam chiqirishni meqset qilmay, uzun künler bilen jimjit tünlerni japaliq izdinishke, özide alahide bediiy dit yétildürüshke serp qilghan. Shunisi éniqki, dunya edebiyat tarixidiki herqandaq bir meshhur eser tasadipiyla meydangha kelgen emes. Belki uning muweppeqiyiti keynige sansizlighan japaliq izdinishler bilen ün – tinsiz tökken qan – terler yoshurunghan. Shunga, biz Xalide Israil qisqighine waqit ichidila qolgha keltürgen bediiy muweppeqiyetlirining emeliyette uzun muddetlik yoshurun chéniqish, yeni teyyarlinishning netijisi ikenlikini chongqur hés qilimiz. Chünki, Xalide Israilning eserliri ichide nisbeten addiy, pishshiqlashtin ötmigen, bediiyliki töwen eserler yoq déyerlik. U goya uzaq muddetlik timtasliqtin kéyin tuyuqsizla chéqilghan chéqindek shawqunsiz ilgirilewatqan Uyghur prozichiliqida öz jilwisini namayan qildi. Addiy, emma heqiqiy «adem»lik hés – tuyghugha, murekkep, qélipsiz hem ziddiyetlik xaraktérge ige pérsonazhliri, riwayettek sadda we güzel uslubi, debdebisiz, emma insan wujudining eng chongqur, eng pinhan we eng nazuk rohiy tügünlirini süretlep béreleydighan chöchük tili bilen kitabxanlar qelbini lerzige salalidi … qisqisi, xelq xalaydighan eserliri bilen xelq könglini mayil qildi.
Yazghuchi Xalide Israilning özgiche bediiy mahariti uning tunji hékayisi – «éh, hayat» tin bashlapla ipadilinishke bashlighan. Aptor bu hékayiside kishini heyran qalduridighan ajayip-gharayip weqelerni yazghan emes, belki nahayiti addiy, kishiler teripidin ayallarning gheywetliri dep atalghan «kus-kus» paranglar arqiliq hayatliqning kishiler taza zen sélip ketmeydighan, asanla hés qilalmaydighan nazuk tereplirini ustiliq bilen süretlep béridu.
Derweqe, hayat güzel, uning pinhan chongqurluqlirigha insanlarning tatliq tebessumi bilen achchiq köz yéshi yoshurunghan bolidu. Yazghuchi arishangdin ibaret bu hayatliqning kichikkine bulungni tutqa qilip, bir tereptin, arishangning mungluq ötmüshini sözlise, yene bir tereptin, közliridin yashliq nurliri chaqnap turghan yash chokan gülchéhrening doxtur qasimgha bolghan muhebbitini teswirleydu.
Mundaqche qilip éytqanda, pütkül hékaye bir güzel shéirgha yaki yéqimliq muzikigha oxshaydu, uningda mukemmel syuzhit qurulmisi we «ölchemleshtürülgen» pérsonazhlar obrazi yoq. Yazghuchi bir mahir qelem igisige xas sezgürlük bilen turmushning nahayiti addiy we «tutamgha chiqmaydighan» tereplirini yuqiri bediiy maharet bilen süretlep béridu.
Hékayide turaxun bowayning goya chüshke oxshash bir – birige tutiship ketken ulanma hékayiliri bizge hayatliqning menggü üzülüp qalmaydighan üzülmes éqimidiki teswirlep bergili bolmaydighan chüchük kartinilirini körsitip béridu.
Arishanggha kelgendin kéyin yash chokan gülchéhrening qelbide oyghanghan muhebbet uning késilini saqaytiwétidu. U bashqichila bir ademge aylinip qalidu … yene bir tereptin, arishangdiki henniwa kishiler uninggha qiziqidu. Ayallar hawa anidin qépqalghan kündashliq we reshik azabi bilen gülchéhrege hem öchlük, hem qiziqish ichide qaraydu, erler öz nazakiti we ayallargha xas naz – xulqi bilen hemme erkeklerning wujudini let qiliwatqan bu yéqimliq chokangha hewes bilen qarishidu … –
Démek arishang öz nöwitide bir jemiyet, shundaqla hayatliq dunyasi. Yazghuchi kichikkine arishangdin ibaret bu köznek arqiliq turmushning xilwet boshluqlirigha yoshurunghan achchiq xushalliq bilen shérin azabni toluq échip béridu, muhebbetning ulughluqini, güzellikning hemmini meptun qilidighanliqini, addiy turmush qaynimigha murekkep hayat kechürmishlirining mujessemlengenlikini körsitip béridu.
Xalide Israilning 1988 – yili élan qilinghan «yiltiz» namliq hékayisimu xéli muweppeqiyetlik yézilghan eser hésablinidu. Hékaye bashlinishi bilenla aptor aliy mektepni püttürüsh aldida turghan dilara bilen adilning muhebbitini teswirleshni asas qilghandek qilsimu, lékin hékayining asasiy témisi bashqa yerde, yeni hékayide adilning tughulup ösken yurti – teklimakan baghridiki xilwet, namrat yézining turmushi eks ettürülgen.
Islahat we échiwétish siyasiti yolgha qoyulghandin buyan Uyghur edebiyatida yéza turmushigha béghishlanghan eserler xélila köp yézildi. Biraq, bu türdiki eserlerning köpinchiside béyishqa bashlighan déhqanlarning xushalliqi, partiyining siyasitige bolghan minnetdarliqi, béyighandin kéyin qandaq yaxshi ishlarni qilip bergenliki qatarliq yüze weqeler we turmushning ayrim qisimlirila eks ettürüldi. Déhqanlar hayatining tashqi postila süretlinip, ichki qismi, négizlik ziddiyetliri, xushalliq we hesriti, qayghu – elimi we erzdadi eks ettürülmidi.
Shunisi éniqki, bir milletning edebiyati shu milletning xushalliqi bilen külkisini eks ettürüsh bilen bir waqitta yene shu milletning azabi bilen yighisinimu eks ettürüshi lazim. Öz millitining yighisini yighlap, külkisini külelmigen edebiyat kitabxanlar teripidin qobul qilinmaydu.
Yazghuchi Xalide Israil bu hékayiside özige xas uslub bilen teklimakan baghridiki Uyghur yézilirining heqiqiy réalliqini échip bergen. Qurghaq muhit, japaliq sharait, esir – esirlerdin buyan qumluq bilen bolghan pütmes – tügimes élishish, xilwet, pinhan muhitta dunya bilen bolghan alaqilerdin ayrilip qélish, diniy asaretning qattiq iskenjisige uchrash jeryanida Uyghur déhqanlirining xaraktéride bashqa xelqlerge oxshimaydighan, teklimakan muhitigha xas bolghan, tinimsiz pajielerge yandashqan we öz xaraktéridin halqip kételmeydighan alahidilik shekillengen.
Bu xil alahidilik qumluq rohi (yaki teklimakan rohi) bilen chemberchas gireliship ketken.
Biz yazghuchining biwasite turmush teswirliridinla emes, hetta tebiet we menzire teswirliridinmu Uyghur déhqanlirining sap, sadda, söyümlük shuning bilen birge her qedemde öz ajizliqidin ghalib kélelmeydighan rohini hés qilghandek bolimiz. Biz töwendiki qurlarni oqughinimizda özara gireliship ketken bu ikki xil rohining bu eserdiki ipadisining tesiridin zoqlinimiz we qayil bolmay turalmaymiz.
Shundaq, qumluq jansiz, héssiyatsiz, tiptinch, emma u pütün derd – elimini, ghezep nepritini, shadliqi we muhebbitini ichige chongqur yoshurghan.
U perdaz qilishni bilmeydighan sehra ayalliridek sadda, bézeksiz, körümsiz, emma uning ich – baghri pütmes – tügimes xezine …
Démek, «yiltiz» hékayisi özgiche uslub bilen Uyghur yézilirining esli qiyapitini janliq, tesirlik süretlep bergen. Aptor hékayide xushalliqni emes, achchiq köz yashni, tipikleshtürülgen muhitni emes, belki sidam turmushni teswirleydu, shu arqiliq goya ügdep yatqan teklimakan barxanliridek jimliqqa könükken, shükri – qanaetke ögetken, shawqunluq turmushqa, güzel kelgüsige we dunyawi özgirishlerge perwasiz, shuningdek rohiy buruqturmiliqqa mehkum bolghan déhqanlirimiz üstide qayta oylinishqa chaqiridu.
«Hanggirt» köli yazghuchining 1990- yili élan qilghan yene bir bösüsh xaraktérlik hékayisi hésablinidu.
Hékaye hanggirt kölidiki goya güzel bir riwayetke oxshap kétidighan ikki sebiy balining séhirlik hékayisidin bashlinip, tedrijiy halda réal turmushqa qaytidu. Baliliq chaghlirida hanggirt kölide bille sugha chömülüp goya shox qumchaqlardek piltinglap oynap qelbide menggü untulmas güzel baliliq xatirilerni qaldurghan bu ikki bala turmush rehimsizliki tüpeylidin bir – biridin ayrilip kétidu. Biraq, ularning qelbidiki xatire goya hanggirt kölining tiniq süyige oxshash menggü saqlinip qalidu. Aridin uzaq yillar ötkendin kéyin ular tasadipiy uchriship qalidu we baliliq chaghliridiki héssiyat birdinla muhebbetke aylinidu. Zöhre üchün hanggirt kölidiki güzel hayat qaytidin bashlinidu. Muhebbet uni azabliq, emma shérin tuyghulargha esir qilidu … biraq telpünüsh ichidiki güzel hayat uzaqqa barmaydu. Kishilik turmushtiki yéngi pajieler, tragédiyilik toqunushlar uning sap muhebbitini qandaq oyghatqan bolsa shu péti hanggirt kölining süyige depne qiliwétidu.
Zöhre axir teqdirge boysunup, özi yaxshi körmeydighan yene bir erge yatliq bolidu. Shundaqtimu u yenila wujudidiki kichikkine ümid bilen tiriship tirmishidu. Muhebbettin su ichmigen könglini kesipke béghishlaydu. Kesiptin özige teselli izdeydu. Biraq, arqa – arqidin kéliwatqan zerbiler, turmushtiki soghuqchiliqlar uning axirqi tirishchanliqlirinimu xoritishqa bashlaydu. Del mushundaq künlerning biride u öz öyide tunji söygen kishisi yüsüpni köridu we qaytidin rohiy iztirap ichige chöküp qalidu. Özini chirmap turghan rohiy kishenlerdin waz kéchish kérekmu? Shundaq, u qoldin ketken bexti we muhebbiti üchün hemmidin waz kéchish qararigha kélidu, u öz xaraktéridin ghalib kélidu we bu ailini tashlap kétidu, gerche zöhrening eng axirqi teqdiri tragédiyige aylanghan bolsimu, lékin muhebbetlik wujudining isyankarliqini ipade qilidu.
Hékayidiki pütkül bayanlar bizge bir xil chinliq tuyghusi béridu. Bolupmu pérsonazhlar xaraktéridiki turaqsizliq, murekkeplik we ziddiyetlik amillar eserning bediiy chinliqini namayan qilishta küchlük rol oynaydu. Biz eserdiki üch pérsonazhning hemmisige nezer salsaq, ulardiki oxshash bolmighan murekkepliklerni bayqaymiz. Yüsüp bilen exmettin ibaret bu ikki obrazning qaysisini yaxshi körüp, qaysisigha nepretlinishimizni bilelmeymiz, ulargha bashta hésdashliq qilsaq, axirigha bérip nepretlinimiz, yazghuchi nahayiti ustiliq bilen pérsonazh yaritishtiki eneniwi qélipni buzup tashlap, öz pérsonazhliri yüsüp bilen exmetning öz xaraktéridin halqip kételmeydighan tereplirini körsitip bergen.
Zöhre hékayidiki bash pérsonazhdur. Uning pütkül xaraktéri muhebbet, ümid, pajie ichide xushalliq bilen azab özara gireliship ketken muhitta yaritilidu. Yazghuchi insan xaraktérining ziddiyetlik, turaqsiz we qélipqa chüshmeydighan tereplirini yuqiri bediiy maharet bilen zöhre obrazini yaritishqa serp qilidu.
Bolupmu zöhrening psixik xaraktérini we rohiy dawalghushlirini inchikilik bilen yorutushqa ehmiyet béridu hem uning rohiyitidiki kichikkine özgirishlernimu nezerdin saqit qilmaydu, zöhre uzun muddetlik rohiy buruqturmiliqtin kéyin, chöchüp oyghinip öz xaraktéri üstidin ghalib kélidu, aile, jemiyet, exlaq we qaide – yosun qatarliq ramkilarni biraqla irghitip tashliwétip, muhebbetke érishish yolini talliwalidu. Shunga, zöhrening pajiege we tragédiyige yoluqqan axirqi teqdirini oqughinimizda, uninggha bolghan hésdashliqimiz hessilep ashidu … u sap muhebbetke érishelmeydu, üsti – üstilep ongushsizliqqa duch kélidu. Lékin, u bir insan behrimen bolushqa tégishlik sap muhebbetke érishish üchün tinimsiz urunidu, isyankarliq rohini ipade qilidu.
Xalide Israilning yüksek bediiy mahariti «qumluqning chüshi» namliq powéstida téximu gewdilik ipadilengen, «qumluqning chüshi» yazghuchining yüksek bediiy muweppeqiyiti we ijadiyitining yuqiri pellisi süpitide kitabxanlar teripidin qizghin alqishlandi we söyüp oquldi.
Hemmige melumki, réalizmliq roh nechche ming yillardin buyan Uyghur edebiyatidiki asasiy éqim bolup keldi, gerche bu xil ehwal klassik edebiyatimizda hazirqi zaman edebiyatimizdikidek roshen körülmisimu, lékin yoshurun we wasitilik ipadilendi. Mana mushundaq roh Xalide Israilning qelimi astida hewzixandin ibaret «qan we göshi» bar obrazda yükseklikke kötürüldi.
Powéstning bashlinishidin tartip axirlashqiche bolghan jeryan goya bir güzel riwayetke yaki aq chachliq momaylarning aghzidin chiqip sebiy balilarning qelbige quyuluwatqan séhirlik chöchekke oxshaydu, biraq biz eserning tereqqiyatidin héchqandaq ghelitilik, bimenilik we saxtiliq hés qilmaymiz.
Derweqe, «qumluqning chüshi» powésti xelqimiz ichide tarqilip kéliwatqan hewzixan riwayitige asasen yézilghan, biraq aptor eserni yézish jeryanida bu riwayetke köp küch serp qilip, qayta – qayta pishshiqlap ishligen we bediiy yükseklikke kötürgen. Riwayetlerdiki uqumlashqan we qéliplashqan hewzixan obrazini janliq, ishinerlik we kitabxanlarning bediiy hezimi kötürgüdek derijide yorutup bergen.
Eser bashlinishi bilenla bizning köz aldimizda yaltirap turghan qum barxanliri ichige oralghan xilwet yézining güzel menzirisi namayan bolidu, aptor ajayip sipta, nazuk we addiy teswirler arqiliq teklimakan qoynidiki bu bostanliqning qiyapitini xuddi kino léntisidek köz aldimizgha keltüridu, shunga biz eser oquwatqinimizda goya yéqimliq bir muzika anglawatqandek yaki shéir oquwatqandek bir tuyghugha kélip qalimiz.
Eserdiki ziddiyet – toqunushlarning ötkürlüki pérsonazhlar xaraktérining murekkepliki, tragédiye tüsining qoyuqluqi mezkur powéstning éstétik qimmitini zor derijide ashuridu. Eserning bashlinishi bilen axirlishishi tragédiyilik bir jeryanni shekillendürgen bolup, bizde menggü untulghusiz tesirat qalduridu:
Asta – asta hösnige tolup, boyigha yetken hewzixan güzel we timtas bagh ichide bir yat erkishi teripidin depsende qilinidu, buning bilen uning yürikide menggü saqaymas jarahet qalidu, biraq künler ötkenséri uning yürikidiki bu jarahet yashliq uchqunliri bilen kömüp tashlinidu. Uning hayatigha yéngi bir kishi bösüp kiridu, heqiqiy waparliqqa we pak muhebbetke intilip kéliwatqan hewzixan kélishken, wujudida erlerge xas jasaret we küch – quwwet urghup turghan abdullani yaxshi körüp qalidu. Abdullamu hewzixanning köyük otida talay azablarni chékidu. Aqiwet ular muradighimu yétidu, lékin bundaq bextlik künler uzaqqa barmaydu, abdulla birdinla hewzixanning janjiger dosti hemraxanni yaxshi körüp qalidu – de, wujudida wapasizliq, asiyliq we rehimsizlikning borini qutrashqa bashlaydu.L uzundin buyan wapadarliqqa we chin muhebbetke pütkül wujudi bilen telpünüp kelgen hewzixan abdullarning asiyliqi netijiside yüriki lexte – lexte qangha tolidu, kündashliq we reshik oti uning rohiy dunyasini mitidek ghajap, esebiylik we ghaljirliq derijisige élip baridu, netijide u kichikidin bille oynap chong bolghan janjiger dosti hemraxanning qatiligha aylinip qalidu, qarangghu zindangha solinip, ölümge höküm qilinghan hewzixan ene ashu deqiqilerde yenila dosti hemraxanni yad étidu we öz qilmishidin ökünidu.
Démek, muhebbet bilen tragédiye ichide dolqunsiman tereqqiy qilghan eser – syuzhiti kitabxanlargha chinliq tuyghusi béreleydighan, hezimi kötüreleydighan derijide süretlinidu, yene bir tereptin, heqiqiy pérsonazhlar obrazi yaritilidu.
Biz eserdiki üch asasiy pérsonazhning héchqaysisidin yasalmiliq we shekilwazliq tuyghusi hés qilmaymiz, yazghuchining astida pérsonazhlar obrazidiki qélipbazliq buzup tashlinidu, meyli hewzixan bolsun yaki abdulla bolsun, murekkeplikke ige obrazlardur.
Eserning béshidin tartipla biz hewzixanning rohiy dunyasidiki murekkep tereplerni hés qilimiz. U shunche aq köngül, sap we heqqaniyet tuyghusigha ige bir wapadar ayal bolushigha qarimay, yene pütkül ayallargha xas bolghan héssiyatchanliq, kündashliq qatarliq rohiy amillarghimu ige ayal, muhebbet ayallarning közini qarighu qilip qoyidu, kündashliq goya bir yalqungha oxshash ularni esebiylik derijisige élip baridu.
Démek, hewzixanmu hawa animizdin tartip yer sharigha muhebbet we mulayimliq béghishlawatqan sansizlighan ayallargha oxshashla öz xaraktérining cheklimilikliridin halqip chiqip kételmeydighan obrazdur. Shunga, biz hewzixanning kündashliq tüpeylidin dosti hemraxangha pichaq salghinini körginimizde, uninggha nepretlinishning ornigha hésdashliq qilimiz, yazghuchi eserde insan xaraktérining ramkigha chüshmeydighan, qélipqa sélinmaydighan köp qirliq, turaqsiz alahidiliklirini hewzixan bilen abdulla obrazini yaritishta ipade qilghan. Shunga, biz hewzixan obrazini mukemmelleshken we tegkili bolmaydighan ilah yaki mebud süpitide emes, belki wujudi oyghaq, ong müriside perishte, sol müriside sheytan qarap turghan, tomurlirida issiq qanlar ghuyuldawatqan heqiqiy adem süpitide hés qilimiz. Yazghuchining bediiy muweppeqiyitimu del mushu yerdidur.
Uningdin bashqa Xalide Israilning yéqinqi yillardin buyan élan qilghan ijtimaiy exlaq we muhebbet témilirigha béghishlanghan bir qisim eserlirimu bizning diqqitimizni özige tartidu. Bolupmu «rengdar quyun», «orbita», «baharda yaghqan qar», «u közler» qatarliq eserliri shu jümlidindur, yazghuchi bu eserliride jemiyitimiz duch kéliwatqan bir qisim réal mesililerni, millitimizning wujudida bix sürgen késelliklerni janliq pérsonazhlar obrazi arqiliq échip tashlighan we kitabxanlarni oygha salghan. Bolupmu «rengdar quyun»ning bu jehettiki bediiy muweppeqiyiti kishini qayil qilidu.
Xulase qilghanda, yazghuchi Xalide Israilning edebiy ijadiyitidiki muhim alahidiliklerdin töwendiki nuqtilarni körsitish mumkin:
Birinchi, pérsonazhlar obrazini yaritishta eneniwi qéliplarni buzup tashlap, insan xaraktérining ramkigha chüshmeydighan, turaqsiz, özgirishchan, murekkep, tinchsiz we köp qirliq haletlirini échip berdi. Uning tunji hékayisi «éh, hayat»tiki gülchéhre obrazidin tartip, «hanggrt köli»diki zöhre, yüsüp we exmetler: «qumluqning chüshi»diki hewzixan, abdulla we hemraxanlar, «rengdar quyun» diki ayshem bilen hamidlarning obrazigha qeder hemmisi göshi we ustixini bar pérsonazhlardur, biz bu pérsonazhlardin addiyliq ichidiki murekkeplikni, omumiyliq ichidiki xasliqni, psixik halitidiki toxtawsiz özgirishlerni hés qilimiz. _
Ikkinchi, tebiet yaki menzire teswiri bilen pérsonazhlarning rohiy halitini özara gireleshtürüwétidu yaki tebiet bilen insanni birgewde qilip yughurup tashlaydu. Biz dunya edebiyat tarixidiki herqandaq bir meshhur eserni oqughinimizda, uningdiki intayin nazuk we inchike bolghan rohiy halet teswirini bayqaymiz. Mesilen, hémingwayning «boway we déngiz» namliq meshhur esiride kishini heyran qaldurghudek weqelik yoq, biraq aptor béliqchi bowayning déngizdiki bir kéchilik paaliyiti dawamida insan bilen tebiet (déngiz) otturisidiki hem bir – biri bilen tinimsiz küresh qilidighan hem bir – birige baghlinidighan ichki munasiwetni échip béridu. Béliqchi bowayning xaraktéri déngiz teswiri ichide tedrijiy ashkarilinidu. Xalide Israilning eserliridimu mana mushundaq özgiche maharet öz ipadisini tapqan. Mesilen, «hanggirt köli»de eser bashlinishi bilenla goya bir yéqimliq muzikidek süretlengen köl teswiri bizni cheksiz hayajangha salidu, biz zöhrening héssiyatidiki dawalghushlar bilen hanggirt kölining qattiq yamghurdiki chayqilishlirining özara gireliship ketkenlikini, tebietning herbir tiniqida insan héssiyatining eks étiwatqanliqini bayqaymiz, uningdin bashqa «qumluqning chüshi» powéstidiki hewzixanning murekkep héssiyati bilen cheksiz qumluq teswiridiki özara baghlinish, «rengdar quyun»diki chüshning tekrarlinishi; «baharda yaghqan qar»diki ekberning shamalda qépqalghan haliti we qilghan xiyalliri del bu xil bediiy maharetning yarqin ipadiliridur.
Üchinchi, hazirqi zaman edebiyatidiki epsaniwi tüs bilen riwayet uslubigha qaytishtin ibaret yéngi yüzlinish Xalide Israil eserliride roshen ipadilengen
»Qumluqning chüshi» powésti bizge bir güzel riwayetni eslitidu. Démisimu bu eserning qurulmisi xelq arisida tarqilip yürgen hewzixan riwayitidin örnek alghan bolup, hazirqi zaman kishilirining murekkep rohiy dunyasini yorutup bérishte muhim détal bolidu, aptor xelqimiz arisidiki bezi udum we étiqad tüsini alghan söz – jümliler we qarashlar bilen hewzixan pajiesidin aldin bésharet béridu, hewzixanning anisi qizining chéchining üstige qayrilip qalghanliqini körüp: «chéchining uchi üstige qaraydighan qiz bextsiz bolidu» deydu, ema palchimu hewzixangha: «isit, sékilek kündashtin ölidiken» deydu, dégendek bu bésharetler axir bérip réalliqqa aylinidu, biz buningdin yazghuchining bediiy sezgürlikini chüshineleymiz.
Tötinchi, Xalide Israil öz eserliride ilgiri sürmekchi bolghan pikrini ujur – bujirighiche yézip hemmini toluqi bilen kitabxangha tapshurup bermestin, belki kitabxanlargha yéngiwashtin oylinish we qayta ijad qilish pursiti qalduridu, shungimu nurghun kitabxanlar we obzorchilar Xalide Israil eserlirining rengdarliqi uning qelimining «béxil» liqida deydu, edebiyatimizda barliqqa kelgen nurghun eserlerni oqusaq, béshini körüpla aptorning néme démekchi bolghanliqini hés qilip bolimiz, bundaq «teyyar ash» süpitidiki eserler ésimizdin tézla kötürülüp kétidu, biraq biz Xalide Israil eserlirini oqup bolghandin kéyin nahayiti uzaqqiche eserdiki pérsonazhlar bilen bille, xushal bolimiz hem azablinimiz, hayajan ichide xiyal sürimiz … mana bu aptorning kitabxanlargha qaldurghan oylinish pursiti we cheksiz éstétik ünmidur.
Beshinchi, Xalide Israil eserlirining köpinchisi pajie bilen sughurulghan, tragédiyilik toqunush we ziddiyetler bilen tolghan.
Melumki, tragédiyilik güzellik – güzellikning bir xil yuqiri shekli, dunya edebiyat tarixida qedimki yunan tragédiyiliridin tartip hazirqi mudérnizim edebiyatigha qeder tragédiye puriqi qoyuq eserler izchil alqishlinip keldi, insanlarning özimu toxtawsiz tekrarlinip turghan tragédiyiler ichide öz – özini rawajlandurup we mukemmelleshtürüp bardi, Uyghur edebiyatida tragédik eserler köp yézilghan bolsimu, lékin heqiqiy senet qimmitige ige tragédiyilik eserler köp emes. Xalide Israil bir ayalgha xas sezgür köz bilen ijtimaiy turmushtiki tragédik ziddiyetlerni chongqur közetken, bolupmu ayallar duch kéliwatqan nurghun ijtimaiy pajielerni bediiy yükseklikke kötürüp, mahirliq bilen süretlep bergen, shunga uning eserliridiki hewzixan obrazigha oxshash bediiy obrazlarning bizde qaldurghan tesirati uzaqqiche tarqalmaydu. Bizge yigha bilen yandashqan mung, shérin azab, ichki iztirap we pajie bilen sughurulghan shadliq bexsh étidu.
