Alim Ehet, yumshaq détal inzhénéri, uyghursoft shirkitining qurghuchisi, shinjang uniwérsitéti matématika we sistéma penliri inistitutining oqutquchisi bolup, u 1973- yili 6- ayning 14- küni shayar nahiyeside tughulghan, 1980- yilidin 1991- yilighiche shayar nahiyelik 1- bashlanghuch we 1- ottura mektepte oqughan, 1991- yili 9- ayda shinjang uniwérsitéti matématika fakultéti hésablash matématikisi kespige qobul qilinghan, 1995- yili 7- ayda shinjang uniwérsitéti matématika fakoltéti hésablash matématikisi kespini püttürgen. 1995- Yili 9- aydin 1996- yili 7- ayghiche béyjing tebiiy pen we sanaet penliri uniwérsitétida bilim ashurghan, 1996- yili 9- aydin bashlap hazirghiche shinjang uniwérsitéti matématika we sistéma penliri inistitutida oqutquchi bolup ishlewatidu. U «qollinishchan matématika» kespide aspirantliq oqush tarixi, yumshaq détal inzhénérliq kespide magistirliq unwani (2009), chong melumat we uchur qézishta inzhénérliq kespkarliq salahiyetke ige. Uning uchur téxnika sahesidiki tetqiqat yönilishi tebiiy tilni bir terep qilish bolup, Uyghur, qazaq, … qatarliq til-yéziqqa munasiwetlik nurghun yumshaq détallarni layiheligen, heqsiz tarqatqan we mehsulatlashturup bazargha yüzlendürgen. U hazir memliketlik yashlar birleshmisi IT yashlar birleshme dostluq jemiyitining ezasi, shinjang Uyghur aptonum rayonluq yashlar birleshmisi yash pen-téxnika xizmetchiliri jemiyitining ezasi.
Alim Ehet
Alim Ehet, uyghursoft shirkitining qurghuchisi we yumshaq détal ijadiyetchisi bolup, uyghurlarning yumshaq détal baziri üchün yéngi we qolayliq mehsulatlarni ishlepchiqirish üchün tirishmaqta. U akisi yasin ehet bilen hemkarliship 1997- yili 6- ayda «kompyutér ingliz tili» namliq kitabini neshr qildurghan. Shinjang uniwérsitéti neshriyati teripidin neshir qilinghan bu kitabqa uchur téxnikisigha munasiwetlik 1000 jümle, 3000 gha yéqin söz-ibare we atalghu kirgüzülgen. Shinjang uniwérsitétida kompyutér we matématika penliridin ders béridu. Qollinishchan matématika kespide aspirantliq, yumshaq détal inzhénérliq kespide magistirliq unwanigha érishken bolup, yumshaq détal layiheleshni nahayiti yaxshi köridu.
Alim ehed 17 yéshidila kompyutér pirogrammisi yézishqa bashlighan bolup, 25 yildin artuq yumshaq détal layihelesh tejribisige ige. U ++C/C qatarliq nurghun pirogramma layihelesh tillirini puxta bilidu, shundaqla özi qol sélip nurghun emeliy mehsulatlarni layihelep bazargha yüzlendürgen. 1998-Yili 6-ayning 14-küni (yeni 24 yéshida) «uyghursoft» shirkitini qurup hazirghiche dawamlashturup kéliwatidu.
Alim Ehet
Alim Ehet, 2008-yili 11- ayda «ittipaq merkiziy komitéti», «sanaet we uchurlashturush ministirliqi», «memliketlik yashlar birleshmisi» qatarliq orunlar teripidin tötinchi nöwetlik «junggo yumshaq détal sahesidiki 10 munewwer shexs» ning biri bolup teqdirlengen. U gherbiy shimaldiki besh ölke we aptonom rayon ichide mushu sherepke érishken tunji we birdinbir kishi bolup qaldi. Uningdin bashqa yene 2011- yili 4- ayda béyjingdiki «junggo iqtisad géziti», «junggo yashlar géziti» qatarliq nopuzluq axbarat wasitiliri teripidin «junggoning pexri, 12- nöwetlik junggo hazirqi dewrde yéngiliq yaratqan 10 munewwer shexs» ning biri bolup bahalanghan. 2012- Yili 12- ayda, mikrosoft Windows qatarliq 30 gha yéqin yumshaq détallarni organ tereptin Uyghur tiligha terjime qilip yerlikleshtürgen, 6000 gha yéqin kompyutér atalghulirini birlikke keltürgen. Alim Ehet 2015-yili 9-ayda téngshün torida «Alim Ehet téngshün dersxanisi» (alim.ke.qq.com) ni qurup, pirogramma layihelesh tillirigha munasiwetlik derslerni sözlep kelmekte.
(Shendung jinen shehiride mukapat tapshurup élish murasimi)
2008-Yili 11-ayda, ittipaq merkiziy komitéti, sanaet we uchurlashturush ministirliqi, memliketlik yashlar birleshmisi teripidin tötinchi nöwetlik «junggo yumshaq détal saheside 10 munewwer yash»ning biri bolup bahalandi. «Shinjang yashliri» zhurnili 2009- yilliq 1- sanida tonushturuldi. Shinjang téléwiziye istansisi «bügünki söhbet», «köngüldiki söz», «pen we maarip », «medeniyet bostani», «iqtisad közniki»,….Qatarliq pirogramma guruppisi Alim Ehet bilen kompyutér bilimliri toghrisida nurghun ziyaret we söhbetni élip bardi.
(Shinjang téléwiziye istansisi bügünki söhbet pirogrammisida)
Alim Ehet, 1991- yili shinjang uniwérsitéti matématika we sistéma penliri inistituti (eslidiki matématika fakoltéti) hésablash matématikisi kespige qobul qilinghan. U matématika kespige ait bilimlerni ögengendin sirt yene «kompyutér qattiq we yumshaq détal téxnikiliri» ni özlikidin ögengen. Kéyin, programma layihileshte tézla közge körünüp, 1993-yili 10-ayda, shinjang uniwérsitéti proféssor hoshur islam yétekchilikidiki 863 tetqiqat guruppisigha kirgen hemde dölet we aptonom rayon derijilik tetqiqat türlirige qatnashqan. Bu jeryanda, UDOS uyghurche meshghulat sistémisi, köp tilliq yéziq tehrirligüch, uyghurche tawush biriktürüsh we tonush sistémisi qatarliqlargha qatniship, kolléktip hemkarliq rohini yétildürüp, yumshaq détal échishta mol tejribe we emeliy qol sélip ishlesh iqtidarini puxta yétildürgen. 1995- Yili 9- ayda, shinjang uniwérsitéti teripidin béyjing tebiiy pen we sanaet penliri uniwérsitéti kompyutér qurulush inistituti (eslidiki 9- fakoltéti) gha kompyutér bilimliridin bilim ashurushqa ewetilgen. Oqush püttürgendin kéyin, shinjang uniwérsitéti matématika fakoltétigha oqutquchiliqqa élip qélinghan. 1998- Yili6- ayda, ürümchi qizil bayraq yoli kompyutér bazirida, shinjangda tunji bolup uyghurche, qazaqche we qirghizche yumshaq détal shirkiti-ürümchi Uyghur soft kompyutér shirkitini qurghan.
Alim Ehet
Alim Ehetning yumshaq détal we bashqa sahelerdiki netijiliri
Birinchi: «Uyghur soft elkatip»
1998-Yili 10-ayda, uyghurche, qazaqche we qirghizche TrueType xet nusxisini yasap, «Uyghur soft elkatip» (ALKATIP) ni bazargha salghan. U Windows muhitidiki tunji uyghurche, qazaqche we qirghizche font we kirgüzgüch bolup, shinjang uchur almashturush saheside yétekchilik rol oynighan. Uning sétilish miqdari yildin-yilgha éship, keng omumlashqan. Shinjang yumshaq détal saheside «uyghurche yumshaq détal markisi» ni yaratqan.
Ikkinchi: «Uyghur soft lughiti»
«Uyghur soft lughiti 2005» (xenzuche-uyghurche)
«Uyghur soft lughiti 2007» (inglizche-xenzuche-uyghurche)
«Uyghur soft lughiti 2008» (inglizche-xenzuche-uyghurche we erebche)
Shinjang Uyghur aptonom rayonloq partikom, xelq hökümitining «qosh tilliq oqutush xizmitini zor küch bilen qollash qarari» otturgha chiqqandin kéyin, shinjangning herqaysi jaylirida xenzu tili oqutushi kücheytilip, qosh tilliq oqutush yuqiri dolqungha kötürüldi. Rayunimizdiki az sanliq millet oqughuchilirining xenzu tili sewiyisini yuqiri kötürüsh aptonom rayonning muhim xizmetlirining birige aylandi. Mushundaq ghayet zor yoshurun bazarda epchil, toluq we mezmuni yéngi lughet yumshaq détali ishlesh dewrning jiddiy teqqezasigha aylandi.
«Uyghur soft lughiti» de xenzu tili xet lughiti, sözlük lughiti we turaqliq ibare lughiti qatarliqlar mujessemleshtürügen bolup, uninggha kirgüzülgen mezmunlar toluq, tepsiliy we etrapliq. U ilgiri- axir 26 neper xadimning (2001-yili 4-aydin 2005-yili 4-ayghiche) töt yilliq ejir-méhnet terige pütüp chiqqan uniwérsal lughet bolup, dölet ichide mushu sahediki boshluqni toldurdi.
Üchinchi: «Uyghur soft korréktori»
Uyghur soft korréktori nöwette, dölet ichidiki birdinbir, qollinishchanliqi küchlük bolghan kespiy korréktorluq yumshaq détali. U axbarat-neshriyat we ishxana aptumatlashturush saheside qollinishqa ériship, maqalining imla süpitini yuqiri kötürüpla qalmastin, xataliqning aldini alalaydu, hemde xizmet ünümini yuqiri kötürüp, xadimlarning emgek sijilliqini töwenlitidu.
Bir maqalige adem arqiliq korréktorluq qilghanda 4-5 qétim körüshke toghra kélidighan bolup, uninggha kétidighan waqitmu köp, chiqimmu yuqiri bolghandin sirt yene xataliqtin saqlanmaq qiyin bolup, nurghun cheklimige ége. Yuqiri ünümdiki imla xataliqini tépish we tüzitish yumshaq détalini tetqiq qilish, adem arqiliq korréktorluq qilghandiki cheklimilerni toluq hel qilip, xataliqlardin saqlinip, xizmet ünümini yuqiri kötüridu, waqit we zörür bolmighan chiqimlarni téjep béridu.
Merkiziy terjime idarisi, merkiziy Milletler Neshriyati, merkiziy xelq radio istanisi, merkiziy milletler uniwérsitéti, sh u a r xelq hökümiti, sh u a r yuqiri sot, ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi, ürümchi shehiri her qaysi rayonluq sot, teptish mehkimisi we saqchixana, ürümchi sheherlik j x idarisi, bir qisim neshriyat we ottura-bashlanghuch mektep, …qatarliqlar «Uyghur soft elkatip», «Uyghur soft lughiti», «Uyghur soft korréktori» qatarliqlarni ishletmekte.
Tötinchi: bashqa netijiler
1. «Kompyutér we turmush» zhurnili:
Alim Ehet shirket qurghandin kéyin, uyghurlarning az sanliq millet kompyutér yumshaq détali bazirini échish üchün, aldi bilen kompyutér bilimlirini omumlashturushning zörülükini, bu jehette choqum bir zhurnal bolushning lazimliqini hés qildi. Uning térishchanliqi netijiside, memliket boyiche az sanliq milletler ichidiki tunji kompyutér heweskarliri zhurnili-«kompyutér dunyasi» neshirdin chiqti. 2002-Yili 10-ayda, dölet axbarat bash mehkimisi teripidin nami «kompyutér we turmush» qa özgertilip, «dölet ichide ashkare bir tutash tarqitilidighan zhurnal» qilip testiqlandi hemde ürümchi sheherlik edebiyat-senetchiler birleshmisi«tengritagh» zhurnili tehrir bölümi teripidin dawamliq chiqirilip keldi. Nöwette, uning tirazhi 15 minggha yetti.
2. Londonda ilmiy ziyaret:
2001- Yili 1- ayda, engliye sherqiy londun uniwérsitétining proféssori maykél. S. Boltér (Michael C Boulter) ependining teklipige binaen londungha bérip, sherqiy londun uniwérsitétida üch ayliq ilmiy ziyarette bolup, uning tetqiqat témisigha qatnashti. Proféssor Michael yazghan《Extinction, Evolution and the Endof Man》namliq kitabta Alim Ehetning tetqiqat netijiliri alahide tilgha élindi.
3. «2007Hemkarliq» yighini:
Ürümchi qarluq shirkiti, Uyghur ijadiyet tori, amérika alma (junggo) shirkiti qatarliqlar bilen birlikte, tunji nöwetlik yumshaq détal ijadiyet (hemkarliq 2007) yighinini pilanlap, shinjang uniwérsitéti chong zalida ilmiy dokilat yighini ötküzdi. «Uyghurche yumshaq détal échish téxniksi we bazar istiqbali» heqqide doklat bérip, keng oqughuchilarning alqishigha érishti.
4. Azsanliq millet alahide éhtiyajliq mehsulatlarni ishlepchiqirish nuqta qilinghan karxana dölet «10-besh yilliq pilan» we «11-besh yilliq pilan» mezgilidiki, az sanliq millet alahide éhtiyajliq mehsulatlarni ishlepchiqirish nuqta qilinghan karxana sheripige ériship kelmekte.
Beshinchi: hemkarliq tetqiqat türliri:
1. Béyjing dayang shirkiti bilen hemkarliship ishligen uyghurche, qazaqche we qirghizche téléwiziye yéziq sistémisi.
2. Ürümchi kadirlar idarisi unwan bahalash sistémisi(xenzuche)
3. Chéngdu subéy shirkiti bilen hemkarliship ishligen uyghurche, qazaqche we qirghizche téléwiziye yéziq sistémisi.
4. Shinjang til-yéziq komitéti, shinjang «altun til» soda shirkiti bilen hemkarliship ishligen «Uyghur kishi isimlirini xenzuche kirgüzüsh sistémisi»
5. Shinjang rüyli shirkiti bilen hemkarliship ishligen «shinjangdiki ayrodromlarda ishlitidighan inglizche, xenzuche, uyghurche tawush biriktürüsh sistémisi yeni radio anglitish yumshaq détali»
6. Junggo soda-sanaet bankisi bilen hemkarliship, Uyghur yéziqidiki tunji ATM sistémisi.
7. Shinjang kéchuang shirkiti bilen hemkarliship, uyghurche yéziqtiki tunji reqemlik téléwiziye qobullighuch sistémisi.
Shinjang Uyghur aptonum rayoni köp millet we köp xil medeniyet arilashqan jay. Uyghurtil-yéziqi dölet ortaq til-yéziqi bilen rayonimizda birlikte qollinilidu. Bashqa millet til-yéziqi shu millet aptonomiyilik orunlirida medeniyet, maarip, pen-téxnika, axbarat, neshriyat saheliride qollinilidu. Uyghur, qazaq we qirghiz til-yéziqida uchur bir terep qilish, shinjang Uyghur aptonum rayoni uchur qurulushining muhim terkibi qisimi.
Alim Ehetning bash layihesi we barliq xadimlarning ortaq térishchanliqi netijiside, ürümchi Uyghur soft kompyutér shirkiti elkatip, lughet, korréktori we oqutush yumshaq détallirini ishlep, shinjang Uyghur aptonom rayonining uyghurche, qazaqchewe qirghizche uchurlashturush éhtiyajini qandurdi. Asasliq mehsulatliri we muhim téxnikliri bazar we hökümet teripidin birdek étirap qilinip, pochta-télégraf, pul-muamile, éléktronluq hökümet ishliri qatarliq sahelerde qollinilip toluq mueyyenleshtürüldi. Hazir, «Uyghur soft» shirkiti shinjangda tesiri bar yumshaq détal shirketlirining birige aylandi.
