Ghojimuhemmed Muhemmed 1971- yili 9- ayning 27- küni guma nahiyesining qoshtagh yézisida tughulghan. 1988- Yili qoshtagh yézisida toluq ottura mektepni püttürgen. 1990- Yilidin 2002- yilghiche xoten paxta toqumichiliq fabrikisida ishchi bolup ishligen. 2004- Yildin bashlap hazirghiche xoten wilayetlik yoluchilar toshush bash békitide ishlep kelmekte. Edebiy ijadiyiti «yéngi qashtéshi» zhurnilining 1990- yilliq 3- sanida élan qilinghan «méning jennitim» namliq shéir bilen bashlanghan bolup, hazirghiche aptonom rayonimizdiki uyghurche yéziqta chiqiwatqan her qaysi metbuatlarda 2000 parchidin artuq shéir we nesirliri élan qilindi. 30 Parchige yiqin shéiri xenzuchigha terjime qilinip élan qilindi. «Meshrep chöli», «erning éppiti», «rezil aptap», «dutarchi ayal» namliq 50 parchige yiqin shéirliri ilgiri- kiyin bolup «xantengri edebiyat mukapati», «köknur shéiriyet mukapati», «yalquntagh edebiyat mukapati» we «aqyol shéiriyet mukapati» qatarliq mukapatlargha irishti. 2012- Yili shinjang xelq neshriyati teripidin «muqam xumari» namliq shéirlar toplimi neshir qilindi. 2014- Yili 5- ayda shinjang yazghuchilar jemiiyiti uninggha «21- esir Uyghur shéiriyitidiki töhpikar shair» dep nam berdi. U yiqinda 10 parche yürüshlük toplimini neshiriyatqa tapshurghan bolup, toplamliri neshirdin chiiqsh aldida turuwatidu.
Shair Ghojimuhemmed Muhemmed tuyuqsiz yüz bergen yürek qan tumur yérilish sewebi bilen bügün (7-ayning 12-küni) ettigen ürümchi waqti saet 1:40 ötkende xoten wilayetlik xelq doxturxanisining jiddiy qutquzush bölümide 47 yéshida wapat boldi.
Ghojimuhemmed Muhemmed
Ghojimuhemmed Muhemmed bilen chaghdash yash shairlarning söhbiti
Söhbetke uyushturghuchi: abduraxman muhemmet türkiy
Tehrir ilawisi:
«Bir dewrde shéir oquydighanlar azlap ketse yaki yoqalsa, maddiyetke bolghan choqunush bash kötüridu. Insanning tebiiti buzulidu yaki eslidin yiraqlishidu» (qahar niyaz) biz zhornilimizning 2010-yilliq 3-sanigha bérilgen qahar niyazning «méning nezirimdiki shéir» dégen maqalisi bilen ablikim tursunning «4-yol shéirgha izah» dégen maqalisigha kelgen oqurmenlirimizning nahayti yaxshi inkaslirini anglighandin kéyin, heqiqiy shéirlarni chüshinidighan we oquydighanlarning yenila köplikini hés qilduq. Shu seweptin tiren pikirliri, özgiche shéiriy tuyghuliri bilen elning qelbige singip bériwatqan ghojimuhemmet muhemmetning abduraxman muhemmet türkiyning orunlashturushi bilen bir qisim yash shairlar bilen élip barghan söhbitini oqurmenlerning bediiy zoqigha sunduq.
Abduraxman muhemmet türkiy: awwal özingiz heqqide azraq toxtilip baqamsiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: choghlan munbiride terjimihalim tonushturuldi, süritimmu chaplandi. Siler ashu oruq we igiz, chirayidin ghem-qayghu tökülüp turidighan kishining ghojimuhemmed ikenlikini alliqachan bilip boldunglar. Metbuatlarda, tor munberliride élan qilinghan shéirliridin uning shéiriy talantining way dep ketküdek emeslikinimu hés qilip yettinglar. Biraq, uning yazghan shéirliri yultuzlardek köp bolsimu, quyash bolushtin xélila yiraq. Asmandiki hemme yultuzlar birlishipmu quyashqa teng bolalmaydighanliqi uninggha ayan. U shéiriyet sorunlirida, metbuatlarda, munberlerde yetküdek maxtap uchuruldi. Her qétim maxtalghanda u tartinip, qizirip turup ichide yoshurun tentene qildi. Gahida u özini heqiqeten katta shairmen dep oylap öz-özidin mest bolupmu yürdi… lékin uning yalghuz qalghanda özini wijdan tarazisida jinglap körüp, élan qilghan eserlirining hetta özi éytishqa jüret qilalmighan bir lewze sözichilikmu wezni yoqliqini bilip qattiq azablanghanliqini, nale qilghanliqini siler bilmeysiler… u bu mexpiyitini héchkimge démigen idi. Eytawur, bu rast! U 39 yilliq ömrini bir tiniq-bir tiniqtin yashap toshquzdi. 20 Yildin béri bir herp-bir herptin yézip 2000 parchigha yéqin shéirlarni royapqa chiqardi. Bularni héchkim inkar qilalmaydu. U mushundaq yashisa héchkimge ziyan tegmeydu. Nawada birkim uning shéirlirini inkar qilish arqiliq payda tapmaqchi bolsa, éniqki, bu ikkila terep üchün bihude ish. U eng zor, jahilane tirishchanliqi bilen dawamliq shéir yazmaqchi.
Abduraxman muhemmet türkiy: shéirni beziler mena sepiri dep atisa, yene beziler tuyghu seniti, yene beziler qorashturma senet dep qaraydiken, siz buninggha qandaq qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: shéir heqqide talay shairlar nurghun tebirlerni bergen. Bu tebirler bir-biridin pasahetlik we semimi. Men yene shéir toghriliq héchnime démisimu bolidighanliqinimu bilimen. Uni «ketmeydighan, kelmeydighan qiz» désem aranglardin bash lingshitidighanlar chiqmay qalmaydu. U özini tirik dep hésablisa etrapida hayatliq bolidu. Shéir néme bolushidin qetiy nezer uning tügimeydighan azab ikenlikini hemmimiz bilimiz. Shéir bizge tügimeydighan azabni bergenliki üchün xushalmiz. Azabqa érishkinimizdin xushal bolalmisaq shéirgha yüz kélelmeymiz. Shéirning azabi xuddi tengrige ashiq bendining tügimes ölümliri… kimningmu özini yaratqan mubarek zatni körüp baqqusi kelmisun? Biraq bu ölmey turup emelge ashmighachqa shéir arqiliq ölümni bashtin kechurüwatqandek qilimiz. Shéir siyasi emes, shunga u hakimiyet ishlirigha arilashmaydu. Shéir wetenperwer emes, shunga u urush qozghimaydu,
Sajide sulayman (nazi): sizni shéiriyet menzilige bashlap kirgen qaysi ilham we qandaq küchtu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men sherep bilen méni shéiriyet menzilige bashlap kirgen küch we ilham Uyghur tili we Uyghur tilini ipade qilish üchün bina qilinghan 32 herp deymen. Bu gep manga xéli qoyuq milletperwerlik tüsini bérip qoysimu, manga tikilip turghan sansiz közlerning aldida yalghan éytalmaymen. Pütkül hayatimda ichimdikini we téshimdikini mushu til we yéziq bilen izhar qilghinimgha oxshash, ölgendin kéyinmu qilmish-etmishlirimni mushu til arqiliq bayan qilidighinim manga ayan. Siz méning Uyghur tilidin bashqa héchqandaq tilni bilmeydighanliqimni téxi bilmeysiz.
Sajide sulayman (nazi): siz adette qandaq waqitlarda ijadiyet qilisiz? Shéir yézish, kishige lezzet ata qilghudek misralarni pütüsh üchün qaysi waqitta ijadiyet qilish eng muwapiq dep qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men herqandaq waqitta ijad qilimen. Men héchqachan ilhamni saqlap olturup baqqan emes. Biraq axshimi shéir yazsam tang atquche uxliyalmaydighanliqim üchün etisi muhim ishim bar kechlerde qolumgha qelem almaymen. Manga bérilgen waqit asasen ijad qilish waqtidur, ijad qilmisam waqitning igisige yüz kélelmeymen… kishige lezzet ata qilalighudek shéirlarni pütüsh üchün hesret chéking, chünki qayghu-hesret sizning bashqilargha qilidighan eng shirin sowghitingiz. Ademler torghayni yighlitish üchün qepezge solap qoyidu we uning payansiz sayni, kengri asmanni séghinip chekken nale-pighanliridin lezzet alidu
Sajide sulayman (nazi): sizning eserliringizning hemmisini ajayip hayajan bilen söyüp oqughandin sirt, «erning ippiti» dégen nesiringizni intayin yaxshi körimen. Siz birer eserni royapqa chiqirish üchün aldi bilen kallingizda tepekkur yürgüzüp, qurulmisini keltürüwalghandin kéyin andin qolingizgha qelem alamsiz, yaki qelimingizge boysunup yézip chiqamsiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: shéir yézishtin ilgiri kallam qupquruq, héchqandaq rohiy teyyarliqsiz halette üstelge olturimen. Bu xuddi meqset-nishansiz seperge mangghan yoluchining halitige oxshaydu. Bundaq yoluchini qedemde bir yéngiliq kütüwalidu. Möjize qandaq yüz béridu? Kütülmigende we tasadipiyliq ichide. Tertiplik hayatta möjize yüz bérishi tes, bundaq hayatning qandaqmu zil-zilisi bolsun? Men her bir shéirimni ene shundaq nishansiz qilghan seperdiki tasadipiyliq dep qaraymen. Shéir yézilishtin ilgiri uning héchqandaq shekli bolmaydighan, hetta uning bar yaki yoqliqinimu bilgili bolmaydighan tursa, uninggha qurulma békitish mumkinmu? Bu belkim méning shéir yézish aditimdin shekillengen, mangila mas kélidighan qarashtur.
Sajide sulayman (nazi): méning edebiyatqa muhebbitim chongqur. Bu chirayliq yolgha qedem basqan künümdin bashlap, proza ijadiyiti bilen meshghul bolup kéliwatimen, yéqindin béri qelbimde shundaq bir istek peyda bolup qaldi. Qelbte yighilip qalghan güzel hés-tuyghularni prozigha qarighanda, misralarda eynen, harduqi chiqqudek ipade qilghili bolidiken, dep oylap qaldim. Buni sizning hem bashqa ustazlarning shéirliridin alghan éstétik zoqtin tonudum. Buning üchün qaysi qedemlerni puxta bésishim kérek? Ghojimuhemmed Muhemmed: méningche eser yazmaqchi bolghanda zhanir tallap aware bolmang. Eng muhim mesile zhanir mesilisi emes, belki özingizning qelbini tonush, rastchil we jasaretlik bolushtur. Shekilni siz yazmaqchi bolghan eserning özi belgileydu. Eser yézishtin ilgiri aldi bilen zhanir mesilisini meghlup qilish kérek, shundila tuyghuliringiz erkinlikke érishidu. Qelemni untung, maharetni bitchit qiling, shundila qelbingiz shéiriy qulluqtin azad bolidu.
Risalet merdan: shéiriyette kimlerning tesirige bekrek uchridim dep qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: ularni sanap bérey, eng awal imin exmidining shéirlirini doridim, kéyin ömer muhemmetimin kroranning shéirliri bilen möküshmek oynidim, undin kéyin Boghda Abdullaning shéirlirini destek qildim, kéyin hemmisige minglarche rehmetler bilen xosh dep, özümge tutuldum. Hazir özümni teqlid qilmaqtimen, bu rezil kishi méni héchbir qoyup bérer emes, uning sayisi mendinmu yoruq bolup, méni kölenggige aylandurup qoyushqa urunmaqta. Men bilimen, özümdin qutulush üchün ötmüshni teltöküs adaliwétishqa toghra kelgechke ilgiri érishken azghine shan-shöhretlerge qiyalmaywatimen. Ötmüshtin mustesna bolmighan hayatta ijadiyliq bolmaydu.
Résalet merdan: hazirqi shéir ijadiyitingizni qaynaq bir mezgildin kéyinki süküt peslige kirdi dep qaramsiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: bu sualingizdin sizning shundaq qaraydighanliqingiz manga ayan boldi. Men nechche yillar ilgiri bashqilardin qaynaq shéiriy ijadiyet mezgilimning bolghanliqini anglighan. Men daim jimjit yashaymen we jimjit ijad qilimen, qandaqliqimgha anche perwa qilmaymen. Men heqtiki geplerni bolsa bashqilardin anglaymen. Ashu bashqilar we sizning gepliringiz rast bolsa kérek. Nurghun oqurmenlirim méning yéqindin buyan shéiriyette chékinip ketkenlikimni, hazirqi shéirlirimdin burunqidek zoq alalmighanliqini yüzturane we hawale bilen éytishti. Téxi onnechche künning aldida toqsuluq yüsüpjan niyaz elqut dégen buradirim toqsudiki buraderlerning salimini éytip mundaq dédi(u sözlewatqanda yénimizda qedinas shair buradirim abduréshit élimu bar idi): «shéirliringiz qurghaqliship ketti, burunqidek qizghin keypiyat yoq. Siz hazir téxnikigha tayinip yéziwatisiz. Toqsudiki qelemkesh buraderler «ghojimuhemmed emdi özümni yaritip boldum, qandaq yazsam boliwéridu dep oylisa kérek, déyishiwatidu» dégende men bezibir bahane sewebler bilen özümni aqlidim, biraq ichimde qanchilik biaram bolghanliqimni abduréshit tuydi. Yene bir bahane-seweb bilen özümni aqlimaqchi bolsam, kona gepni tekrarlap mundaq sözmenlik qilimen: «nam-ataq goyaki qarangghu türme, sanga ümid we arman bilen tikilgen sansiz közler bu türmining gundipayliridur. Séning her bir herikiting, her bir éghiz géping ashu gundipaylarning nezerbenti astida. Ular sendin telep qilidu, telep qilghan nersining sende bar-yoqluqi bilen hésablashmaydu. Séning xalighanche yézish we yazalighanche yézish hoququng alliqachan tartiwilinghan. Ah bichare qul…» biraq méning bu nalemge ich aghritmang. Pat arida men yene bashqilardin yéngi-yéngi geplerni anglishim mümkin.
Risalet merdan: siz shéiriyetning jénini menada dep qaramsiz yaki shekil dimu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: shéir yézishta meqset-muddia bolmaydu, shéir yézish peqetla muhebbet sewebidindur. Herqandaq idiye we köz qarashlar koniraydu, tilning qudriti cheksiz hem menggülüktur. Shéir eng büyük ashiqaniliqtur, shairda özini béghishlash istiki barki, undin artuq meqset yoq… men qaysidur bir shamalning shairgha mundaq déginini anglighan: ölüp turup yaz, tiriklerni segitidu; tirilip turup yaz, ölüklerni oyghitidu; shekilge bend qilma, yiqilmaydighan imaret yoq; menige béqinma, konirimaydighan idiye yoq; jan ata qilma, jan bar yerde qaza bar; roh ber, menggü yashaydu, chöldek emes, boranlardek erkin-azade, xushal bextiyar…
Risalet merdan: shéiriy ilhamni nedin alisiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men shéiriy ilhamni ichimdiki weswesidin, bendilik iztirapliridin, bésiqmas hem ebediy öchmes muhebbet yalqunliridin alsam kérek. Bu muhebbet men türkiyning sualigha jawab bergende qeyit qilghan «ketmeydighan, kelmeydighan qiz»gha bighishlanghan.
Résalet merdan: shéirliringizdin eng yaqturidighiningiz qaysi?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men shéir dégen qandaq bolsa shundaq bolidu, dep qarighachqa adette uni yaxshi-yaman dep ayrip olturmaydikenmen. Biraq men bezide méni shöhretke irishtürgen «erning ippiti», «dutarchi ayal»qatarliq shéirlirimni dositlirimgha oqup bérishke amraq.
Résalet merdan: sizningche, Uyghur shéiriyitide yene némiler kemchil?
Ghojimuhemmed Muhemmed: Uyghur shéiriyitide barliqini shéirgha bighishliyalaydighan, shéir üchün riyazet chékeleydighan, özi toghra dep qarighan «mundaq» üchün ezeldin dawamliship kelgen «shundaq»qa ot achalaydighan pidakar shairlar kirek. Qarange, jahanda tengdishi yoq pasahetlik til, mukemmel yéziq, ganggirash, azab, «shekil özgirish»ler… yetküche turuptighu. Shundaq risalet, Uyghur shéiriyitide shairdin bashqa héchnerse kemchil emes.
Résalet merdan: zamandash shair-shairelerge deydighiningiz barmu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: méning zamandash shair-shairelerning hemmissige deydighan nurghun-nurghun gépim bar. Gépimning yighindisi men hemminglarning dostunglar. Men hemminglar bilen dost bolghachqa nurghun geplirimni déyish üchün isminglarni bir-birlep atishim kérek. Biraq buninggha hazirche waqit we sharait yar bermeydu. Birnechchinglarning ismini atap, yene bir nechchinglarning könglünglargha azar bergüm yoq. Hayatla bolsaq geplirimizni bir-birlep déyishiwalimiz, ashu güzel demlerge yétish üchün silerge saghlamliq, uzun ömür yar bolsun!
Risalet merdan: siz shéiriyette uslub yarattim dep qaramsiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: uslub xasliqtin shekillense, xasliq bir xilliqni bisharetleydu. Bu nuqtidin alghanda men uslubqa qarshi. Wehalenki, köp zamanlar ilgiri men tolup tashqan qaynaq hayajan bilen yürikimni bésip yatqan el-yurt teshwishlirini, insanliq iztiraplirini, weslige yetkili bolmaydighan muhebbet intilishlirini küyligenidim. Awazim intayin miskin we éghir idi, warqirap yighlayttim. Ayal!… Deyttim qurup ketken bayawandek. Bu bozlashlirim bir-ikki yilla dawamlashqan bolsimu, men nahayiti köp yighlighachqa bashqilar teripidin «yighlangghu» dep ataldim. Anglishimche, bezi kishiler sansiz peryadlar ichidin méning yighamni asanla tonuwalidiken. Siz dégen «uslub» mushu bolsa, men wang ming ependining qarishigha qoshulidighanliqimni éytimen: «men uslublashturushqa ehmiyet bermeymen, chünki uslub qanche özgiche bolghanséri bashqilar shunche asan teqlid qilidu-de, menmu uslubumdin shunche asan mehrum qalimen… uslub-öz izigha sekresh, özgichilikni tekrarlashlashni keltürüp chiqiridu. Emma özgichilikning jelpkarliqi, yochunluqi we tesirchanliqi tekrarlanmasliqi kérek. Siz toxtimay öz izingizgha sekrisingiz, bolupmu bashqilar qarshi chiqmighan sharaitta öz izingizgha sekrisingiz, zoqlanghuchini charchitip qoyisiz. Siz qanche zoruqqanséri shunche mezisi qalmaydu»
Risalet merdan: burunqi shéirliringiz bilen hazirqi shéirliringizda qandaq perqler bar dep qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: yürektin ibaret köksümdiki ilghugha ésilghan tengrining bu seper somkisini tashliwitelmidim. Pani dunyaning hemme azab-oqubetliri qachilanghan bu somka manga haman éghirliq qilidu. Shunga men uningdin az-azdin azab-oqubetlerni élip silerge hediye qilish arqiliq yéniklimekchi bolimen. Biraq alghanlirimning orni yene nechche hesse artuq azab-oqubetler bilen tolup turidu. Somka künséri éghirliship qeddimni pükidu. Deslep men bu somkidiki eng julaliq we chirayliq bolghan xotun-qizlar hesritini élip silerge bergen idim, biraq men xotun-qizlargha érishkendin kéyin, bu hesretler tozup ketti. Andin men bu somkidin yurt, qowm iztiraplirini aldim. Bu iztiraplar bekla sölketlik hem jezbidar bolghachqa, méni tolimu aliyjanab qiliwetti. Kishiler terep-tereptin manga medhiye, alqishlarni yangratti. Biraq somka tiximu ighirliship qeddimni rusliyalmas qiliwetti. Bu somkida xushalliq dégen nerse yoq iken, azadilik, sarangliqning barliqidin ighiz achqilimu bolmaydiken. Bu somkida burch, mesuliyetler samandek tolup yétiptu. Yiltizi qurup ketken, chirip sésip ketken, chéqilip yaki üzülüp ketken nersilerning hemmisi bar iken. Towa deymen!… Bu somkida hemme nerse bar iken, biraq men yoq ikenmen, menla yoq ikenmen… bara-bara bu somkigha qol uzatmas boldum-de, könglümge egeshtim. Köngül dégenge it-ishekler egishidu, dédi kimdu biri. Shu chaghda siler méni shairliq hayati axirlashti dep oylidinglar. Men bilettim, bu hayat axirlishatti, shundila qeddimni pükken éghir somkidin xalas bolattim. Hazir men kocha ghezelxanlirigha meptun. Ularning ghezelliri shu qeder erkin-azade bolup, héchqandaq nersini özige yük qilmaydu. Yette qat asmanning yettinchi qewitidin, yette qat yerning yettinchi tektigiche yétip baralaydu. Bu ghezellerdin özümning tamdin tamgha artilip, otlarni öchürüp yaki ulghaytip, sularning üstide shamaldek yorghilap kétiwatqan tosqunsizliqimni kördüm. Men hazir yighlawatqan ademni külüshke qistimaymen. Ölüwatqan ademge hayat heqqide wez éytip uning ölüshtin ibaret muqeddes yüzlinishige kashila qilmaymen. Qarisam hemme öz yolida, hetta yolsizliqmu yolning téshida xatirjem kétiwitiptu.
Mettursun éli: siz hazirqi zaman shéiriyitimizge qandaq qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men özümni hazirqi zaman shéiriyitimizge baha béreligüdek layaqetke ige emes, dep qaraymen. Biraq nöwettiki shéiriyitimiz heqqide his qilghanlirimdin bir-ikki éghiz sözlep bérey: shéiriyitimiz hazir jimjit we tinjiq. 90-Yillarning aldi-keynidiki shawqun-sürenlik halettin eser yoq. Shu mezgildiki shairlarni xili uzaqlarghiche esleydighandek turimiz. Yéngi bir shairni kütüp közlirimiz töt boldi. Diqqet qilsam, men qolumgha yéngidin qelem alghan chagh(1990-yil)largha qarighanda hazir shairlar nechche hesse köpiyiptu, shéiriyet yighilishliri köpiyiptu, biraq shéir heqqide burunqidek zoq-shoq bilen sözleydighanlar az qaptu. Burun birer shéir toplimi emes, gézit-zhurnallarda birer parche ésil shéir élan qilinsimu, hepte-aylarghiche zilzilisi bésilmaytti, téléfon, xetler arqiliq bir-birimizge hayajan bilen tewsiye qilattuq. Biraq hazir hemmining démi ichige chüshüp kétiptu. Burun shéir yézish üchün qelem, qeghez bolmisa bolmaytti, biraq hazir qelem, qeghez bolmisimu bolidiken, kompiyutir ulargha kengri seyna we sharait hazirlaptu. Shéir yazmaq bek asanliship kétiptu, asanlashqanséri shéir özining ilgiriki sirliq we muqeddeslikidin yiraqliship méngiptu. Bezilerning neziride shéir hetta bikarchiliqta yézip oynaydighan köngül xushi iken. Qarisam Uyghur shéiriyitide chüshiniksiz jimjitliq höküm sürüwatqandek… lékin shéiriyitimizdiki jimjitliqning qistap kéliwatqan güzel buzulushi rohimizni yene bir qétim titritip ötmey qalmaydu.
Mettursun éli: tor edebiyati bilen yéziq edebiyatinng perqi we munasiwitige qandaq qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: bayqishimche, tor edebiyati bir qeder erkin bolidiken. Metbuat edebiyatidek tekrar we müshkül tehrirlik basquchliridin ötüshke toghra kelmigechge, qarimaqqa sel xamdek, mukemmel emestek körünsimu, lékin shair-yazghuchilarning esli awazini eynen anglighili bolidiken, tarqilish dairisimu kengrek bolidiken. Eng muhim teripi, bir yaxshi eser élan qilinghandin kéyin, herhalda zilzilisi bolidiken, mueyyen bahalar bérilidiken. Közni yumushqa bolmaydighan pakit shuki, Uyghur edebiyatida metbuat edebiyati yenila üstünlük we bashlamchiliq halitide turuwétiptu. Bir edibning mueyyenleshtürülüshi torda qanchiliq ésil eserlerni élan qilghinidin qetiy nezer, metbuatlarda élan qilinghan eserlirning sani we süpiti arqiliq emelge éshiwétiptu. Hazir tor edebiyatimu Uyghur edebiyatigha yéngi qan bolup qétilip, kem bolsa bolmaydighan muhim türge ayliniwatidu. Tor edebiyatidiki uka edip we edibelerningmu metbuatlargha eser bérip özini dengsep béqishini tewsiye qilimen. Gépimge ishinnglar, metbuatta eser élan qilishning béridighan hozuri we ilhami téximu qaltis.
Mettursun éli: bizning yéziq edebiyatimizda saqlanghan mesile néme dep qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: méningche, yéziq edebiyatimizda saqlanghan eng chong mesile büyüklüktin köre qaltisliq, rawanliqtin köre sirliqliq, sapliqtin köre ebjeshlik… uninggha qoshulup tor we téléwizur tarqitiwatqan yalingachliq we rengwazliqta galwanglashqan yürekler… bundaq ehwal astida, emdi kimler shéir yadlar? Qaysi shéirni yadlap éside saqlar? Dastanchilar bir-birlep ketti, shahmuhemmettin kéyin xotende dastanchi qalmidi désekmu bolidu. Emdi bizdin yene dastanchi chiqarmu?!… Yéziq edebiyatimiz emdi éghiz edebiyatigha yiqinlishalmaydighandek turidu. Chünki muhemmetjan rashidin qatarliq intayin az sandiki shairlirimizdin bashqa hayat ediblirimizning tili buning höddisidin chiqalmaydu. Éghiz edebiyati bolmisa, yazma edebiyatning ishiki taqilip qalidu, bu oynishidighan ish emes.
Mettursun éli: siz shéirdin bashqa zhanirlardimu eser yézip baqqanmu? Yézip baqqan bolsingiz uning tesiri qandaq boldi? Buningdin kéyinki ijadiyitingizde bashqa zhanilardimu eser yézip béqish oyingiz barmu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men shéirdin bashqa hékaye, nesir, edebiy xatire qatarliq zhanirlardimu eser yézip baqqan. Bularning ichide nesir asasiy salmaqni igelleydu. Bir qeder tesir qozghidi dep qarighan esirim «turpan» zhurnilining 2003-yilliq 2-sanida élan qilinghan «erning ippiti» namliq chatma nesir. Men ijadiyetni melum pilan ichide tertiplik élip barmighachqa kéyin qandaq zhanirda, qandaq eser yazidighanliqim toghrisida hazir sizge héchnime dep bérelmeymen. Biraq shunisi manga ayanki, salametlik, xatirjemlik… jehetlerdiki shert-sharaitim dexli-teruzgha uchrimisila, men axirghiche edebiy ijadiyet bilen shughullinimen. Kéyinki ijadiyitimde shéir ijadiyitining asasliq orunda turushi éhtimalgha eng yéqin, biraq men ijadiyette zhanir mesilisini muhim orunda turidu dep qarimighachqa, qelbimdiki hés-tuyghularni ipadileshtiki ihtiyajgha qarap, belkim yene nesir, edebiy xatire, maqale, hetta powést, romanlarnimu yézip qélishim mumkin. Buninggha deslep «Uyghur yéngi shéiriyiti»ning bashlamchiliridin bolup shöhret qazinip, kéyin maqale, romanliri bilen elning qelbide chongqur yiltiz tartip kéliwatqan Abduqadir Jalalidin, Perhat Ilyas we abdulehed abdureshit berqiylerni misal keltürimen.
Mettursun éli: men shéir yézish üchün tughma iqtidar bolushi kérek dep anglighan. Siz tughma iqtidar mesilisige qandaq qaraysiz? Sizde tughma iqtidar barmu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: bu gepni menmu anglighan. Méning anglighinimda shéir yézishtila emes, herqandaq kesipte tughma iqtidar bolidu déyilgen. Méningche bu bizge bérigen eng chong iltipattur. Her adem qilalaydighan ishni qilishi kérek, qilalmaydighan ishqa qilalaydighan adem haman ewetilidu. Shairliq-ashiqliq bolsa, shéir-köyük otidur. Bu ot manga sélinghan bolsa, yüzming qesemki, ta ebedkiche köyüshke qesem échtim.
Abduréhim yasin qaynami: shéir shairni qeyerge élip baridu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men yétip barghanda, yiraqta körüngen bostan chöl iken, men yétip barghanda méni teshna qilghan deryada bir tamchimu su yoq, men yétip barghanda, méni séghindurghan perizat qebrige aylinip qaptu. Shundin biri mangdimyu, yétip bérishni ümid qilmidim. Toxtimay ejir qildimyu, netijisini kütmidim. Chünki men axirqi netijining ümidsizlik, berbadliq we éghir azab ikenlikini chüshengen.
Yasin abduqadir (kökyal): shairliq bilen adimiylikning munasiwiti heqqide ikki ighiz gep qilip bergen bolsingiz? Ghojimuhemmed Muhemmed: siz adimiylik dep némini közde tutuwatisiz? Edep-exlaq we edep-erkannimu? Sizningche bu adimiylikning shertimu? Belkim undaq démekchi emestursiz. Biraq men mundaq deymen: adimiylik-adem bolmaqtur. Adem bolmaq-shair bolmaqning neq yoli… adem qandaq bolghan? Riwayet qilinishiche, elmisaqta xuda «adem»ni yaratqaniken. U adem yalghuz iken, biraq özining yalghuzluqini bilmeydiken. Yalingach iken, biraq yalingachliqini körmeydiken. Özi turuwatqan alemni bilmeydiken, biraq bilmeydighanliqini bilmeydiken. U ölüshni bilmeydiken, shu sewebtin qelbi cheksiz we bipayan iken. Eger bir tal qowurghisidin ayal yaritilish sewebidin u yalghuzluqidin mehrum bolmighan bolsa, u yalghuzluqidin mehrum bolghanliq tüpeylidin bu alemge sansiz bolup chéchilmighan bolsa, bu alemge sansiz bolup chéchilghanliqi üchün qedirsiz bolup hemme yerde nale-zar qilmighan bolsa, biz bu hesretlik shéirlarni yézip olturarmiduq? Men bu hékayini tola éytip zériktim. Bashqa hékaye éytip bérey, ashu tunji hem bipayan adem bu alemdiki birinchi shair idi. Shair bolmaqchi bolghan bezilerning «özümni izdesh sepirige atlandim» déginini anglidim. Siz özingizni izdesh sepiringizde tuyuqsiz nechche on yillardin biri sizning ismingiz we jismingizda yashawatqan kökyal isimlik kishining emeliyette özingiz bolmastin belki yaratquchining iradisini emelge ashuruwatqan melum bir idiyining ilgiri sürgüchisi, melum bir xil adetning qoghdighuchisi ikenlikingizni bilginingizde, siz bu azabliq réalliqni qobul qilalamsiz?… Adem adem bolghaniken uningda ademche qiliqlar bolmisunmu? Adem ömride birer qétim mest bolmisa, özining «adem»likini bir yangha tashlap qoyalmisa, bu uzaq dunyani qandaq yashap bolghili bolidu? Siz esli ademlikingizge yételmey menggü peryad chékisiz, ademlik üchün qilghan her bir urunushingiz sizni ademlerdin yiraqlashturidu. Barghansiri yiraqlaysiz, yiraqlaysiz… bir zamanlarda etrapingizdiki sansizlighan ademler siz üchün goya bir top namelum derexlerdur… siz shairning adem eng köp jayda eng qattiq yalghuzsiraydighanliqini anglighanmu?
Turapjan muhemmet (azghun): siz Uyghur shéiriyitide özgiche uslub yarattingiz. Buninggha tesir körsetken asasliq amil zadi néme? Bu heqte azraq chüshenche bergen bolsingiz? Ghojimuhemmet muhemmet: men Uyghur shéiriyitide rastinla özgiche uslup yaratqan bolsam, bu qarashqa yene köpligen bashqa kishilermu qoshulsa, rastinla shundaq bolsa… qedirlik dostum, men qattiq hayajanlinip kétiwatimen. Men hayajinim bésilmasta shundaq dep jawab bérishke aldiraymenki, buninggha tesir körsetken asasliq amil-men we méning shéirlirimdur. Hés qildingizmikin? Men bashqa suallargha qarighanda men heqqide soralghan suallargha bashqiche qizghin muamilide bolimen. Chünki men özümge qiziqimen. Özümni intayin yaxshi körimen. Méni hörmetke sazawer qilghan shééirlirimmu del özümge bolghan küchlük muhebbetning hasilati, xalas. Dunyada özige bolghan muhebbettin bashqa héchqandaq muhebbet menggülük we mustehkem emes. Herqandaq muhebbet üzlüksiz yéngilinip turidu. Her bir judaliqning arqisida bir yéngi muhebbet saqlap turidu. Méning shéirlirim özüm üchün yézilghan. U shéirlarda men bar.
Abduraxman abdukérim (yapchan): hayatni ching quchaqlap yashash yaki xushalliq bilen ölüsh arqiliq shéirdiki payansiz dunyadin qutulghili bolamdu? Ghojimuhemmed Muhemmed: shéir yéziwatqan shairning shéirdin bashqa réalliqi yoq. Shair shéirdiki réalliqtin özge yene bir réalliqni hergizmu ching quchaqliyalmaydu. Hayatni ching quchaqlap yashashni uninggha ölüm ögetti. Shéir-ölümning hayatidur. Ejeba, ölüm ata qilghan bu söygü bizni shéirdiki payansiz dunyagha chaqiriwatqanda, némishqa biz tekrar-tekrar xushal ölmeymiz? Eger sizning dewatqiningiz shéirning sirtidiki kishining ching quchaqlap yashaydighan hayati we ölümi bolsa, yaki bu kishi maddiy hayat we maddi ölüm arqiliq shéirdin qutulmaqchi bolghan bolsa, bu kishige biz köz aldidiki kichikkine dunyanila berduq.
Aysime édris: siz eserliringiz bilen Uyghur medeniyiti otturisidiki baghlinishqa diqqet qilamsiz? Chünki men eserliringiz bilen Uyghur medeniyiti, örp-aditi otturisida échiwitilgen ishik bardek hés qilimen.
Ghojimuhemmed Muhemmed: men shinjangning eng jenubidiki guma nahiyisining qoshtagh yézisida déhqan ailiside tughulghan. Baliliqim saylarda qoy béqish bilen ötken. Toluq ottura mektepni püttürüp ikki qétim aliy mektep imtahanidin ötelmey, burun toqumichiliq fabrikisida ishligen, hazir yoluchilar toshush békitide ishlewatimen. Terjimihalimni sözleshtin meqset shuki men bir qara qorsaq adem. Méning uyghurchidin bashqa héchqandaq til yaki yéziqtin sawadim yoq. Téléwizur we kitablarni hemde etrapimdiki birnechche qirindash milletlerni hésabqa almighanda héchqandaq özge medeniyet bilen biwaste uchrashmidim. Seweb shundaq bolghachqa axir men siz körgen we anglighandek ademmen. Eger shéirlirim bilen Uyghur medeniyiti otturisida baghlinish bolsa bu méning biwaste Uyghur bolghanliqimdin bolushi mumkin. Biraq men shéir yazghanda ulargha anche perwa qilip ketmeydikenmen. Eserlirim bilen Uyghur medeniyiti, örp-aditi otturisiki échiwilgen ishiktin méning kirip-chiqip yürginimni körgen bolsingiz, iniqki-siz buni tunji bayqighuchi yaki bu heqte tunji qétim éghiz achquchi. Belkim bu ishik ezeldin ochuq bolghiyti. Eserlirimge kirgen Uyghur medeniyiti we örp-aditi yaqilirini tutup «towa!…» Déyishmigendu-he?! Uyghur medeniyiti we örp-aditining qoynigha kirgen shéirlirim «ana!…» Dep erkiliginiche ularning yüzlirini siylap ketkendu heqichan?!… Siz bularni körüp qapsiz-de!
Ömerjan salam (yashliq): silining shéirlirida néme üchün «ayal» sözi alahide köp uchraydu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: ezeldin otning qarshisida su bolghan, aqning qarshisida qara bolghan, hayatning qarshisida ölüm bolghan, ularning bir-birige telpünüshlrini biz menggü hés qilip bolalmaymiz. Ot suning özini öchürüshige teshna, aq qarining özini yoq qiliwitishige teshna. Hayat ölümning özini yutuwitishige teshna. Chünki ot-esli suda idi, aq-esli qarida idi, hayat-esli ölümde idi. Ular qachan bir-biridin juda boldi?… Shuningdin itibaren ot yalqunlap köyidighan boldi. Qara zulmetke pétip kainatning pinhan tiwishlirini tingshaydighan boldi. Her bir hayat igisi ölümning weslige yétip menggülükke érishidighan seltenetlik künni wehime we intizarliq bilen kütidighan boldi. Shuningdin étibaren bu alemni muhebbet qaplidi, séghinish, intizarliq hemme yerde jewlan qildi. Ayal erning qarshisida. Ayal-esli erde idi, ular bir-biridin juda boldi. (Ularning bir-biridin juda bolghanliq hékayisini kökyalning shairliq we adimiylik toghrisidiki sualida sözlep bolduq) shuningdin béri yénimdiki ayalni yiraqlardin izdeymen. Quchaqlap turup, sen qeyerde? Dep towlaymen. Ayalning baghrida turup judaliq hesritide zarlaymen. Shuningdin biri ayal dégen söz qurimas bulaqtek tilimning uchida shildirlap turidu. Shuningdin biri ayal dégen söz goya ötkür pichaq bolup yürikimge sanchilghan. Shirin aghriq ichide peryad qilsam pichaqni tartiwetmigen perwerdigargha teshekkur, pichaqni tartiwetse ölettim… ayal esli erning wujudidiki muqeddes weten idi. Er öz wujudidiki ayal dégen wetende padishah idi. Er uningdin juda boldi… shuningdin biri söygü-muhebbitim makansizdur. Shuningdin biri towlaymen:
Bir ayal weslige yetmigen kishi
Wetenning weslige yétidu qandaq?!…
Ömerjan salam (yashliq): Uyghur tor edebiyati qelemkeshliride hazir kem boluwatqini néme?
Ghojimuhemmed Muhemmed: yiraqlarni qoyup gepni yéqindin, téximu éniqraq qilip éytqanda choghlandin qilayli: sizning téma yollighandin kéyin derhal köngül bölidighiningiz néme? Bashqilarning yazmingiz toghrisidiki inkaslirini körüsh. Etisi torgha chiqip birinchi bolup qilidighan ishingiz néme? Yene öz yazmingizni échip bashiqilarning inkas yazghan-yazmighanliqigha qarap béqish. Birsi yazmingizgha inkas yazghan bolsa, yene kélip bu inkas sizge xushyaqidighan maxtash jümliliri bilen tolghan bolsa, shübhisizki bu inkasni yazghan kishining ismi xatiringizde mehkem saqlinip qalidu we künlerning biride u birer yazma yollisa sizmu kélishtürüp inkas yézip u kishige jawab qayturisiz. Bu munberdiki omumiyliq emes, lékin héchkim inkar qilalmaydighan qismenlik. Edebiyat saxtiliqni kötürmeydu, gerche u matimatikidek keskin we texirsiz halda itiraz bildürmisimu sizni haman rast yaki yalghangha ayriydu. Siz( siz dégen söz bir qaratma, belkim siz bolmasliqingiz mumkin) gerche qanatliri téxi yétilmigen kichik qush bolsingizmu, tordin ibaret kengri samada perwaz qilish üchün sizgimu yéterlik boshluq bar. Bu boshluq sizni téximu igiz asmanlargha élip chiqishi yaki shu yerdinla mollaq atquzushi mümkin. Siz torni hergizmu birnechche ademning dost-tartiship bir-birini maxtaydighan yaki reqiblerning xupiyane isimlar bilen bir-birini tillshidighan soruni dep qarimang. Edebiyatni hergizmu sözmenlik qilip shöhret tapidighan eng asan yol dep qarimang. Bilimen, edebiyatni qizghin söyisiz. Undaqta edebiyatning sizni aqni aq déyish üchün kök, siriq, qizil, sösüne, binepshe… qatarliq talay renglerning qarangghu kochilirida nahayiti uzaq mangdursimu axiri aqning özining aqliqidin ibaret büyük menzilige yetküzidighanliqigha ishining. Ilgiri biz eserlerni qelemde yazattuq. Eser yazidighanlar bashqilarning tilida «qelemkesh» dep atilattuq. «Qelem» dégen söz biz üchün intayin muqeddes idi. Yaxshi yazidighanlar toghrisida parang sélishsaq « men uning qelimige qayil» deyttuq. Derweqe, qelem bir métal, u eser yazghanda peqet köngülde oylighanlirimizni qeghez yüzige chiqirip bérish rolighila ige. Biraq ilgirikiler qelemni bir qelemkeshning mesuliyet, burch, hetta wijdanigha simwol qilghan. Siz bu bayanlirimdin néme démekchi bolghanlirimni alliqachan hés qilip boldingiz, shundaqtimu men yene démekchi, hazir tor edebiyati qelemkeshliride kem boluwatqini «qelem».
Enwer hidayet: ammibab shéirlargha qandaq qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: sualingizning özidinla chiqip turidu. Ammibab shéirlar dégenlik-ammigha bab kélidighan shéirlar dégenliktur. Bu geptin yene chiqip turiduki-ammibab shéirlar bir oqupla chüshengili bolidighan, addi, yéqishliq, mentiqilik, rawan tilda yézilghan shéirlarni körsitidu. Shu seweblik ammibab shéirlar jemiyitimizdiki eng alqishlanghan, eng kitabxanliq shéirlardur. Senet nuqtisidin chüshengende, herqandaq eser hem ijtimai qimmetke hem bedii qimmetke ige. Ammibab shéirlar melum bir dewrdiki melum bir xil kishiler topining ijtimai, idiyiwi héssiyatini chüshinishlik qilip ipadilep bérishni meqset qilghachqa, u tarixqa yéqin turidu. Uni sap senet nurlirigha qarighanda tarix we heqiqetning tamghisi téximu büyüklükke kötürgen. Epsusluq yéri shuki, köpinche ammibab shéirlar melum bir dewrge wekillik qilish bilen cheklinip qilip, téximu uzaq zamanlargha yétip baralmaydu.
Ablet muhemmet (küyzar): shair qandaq adem?
Ghojimuhemmed Muhemmed. Shair-shéir yazidighan adem désem, jawabimgha qayil bolmaydighanliqingizni bilimen. Biraq méning meqsitimmu sizni qayil qilish emes. Nurghun kishiler «shéir yazidighan» dégen gepning keynidiki «adem»dégen sözni taza yaqturup ketmeydu, ular shairni goya «adem emes»tekla hés qilsa kérek. Ular «adem» dégen gep shairning seltenetige nuqsan yetküzidu dep qarisa, uni adem emes, bashqa …. Nerse dep baqsun, bunimu anglap baqimiz. Biraq men uni adem dégen qarashta ching turimen. Bashqilar uninggha qanchilik muqeddes burch we mesuliyetlerni téngishi we ulughlap kökke kötürüshidin qetiynezer, özi yaxshi köridighan ayal teripidin erlikidin ayrilip insanliqning mehrumliqida bir ömür yighlap ötken elishir newaini, apaq xoja teripidin axta qilinip deshtmu-desht erz éytip ötken shah meshrepni, men yene ereb elliri bilen ürümchi ariliqda yashash we yashash üchün seper qiliwatqan Adil Tuniyazni, muhtajliq we namratliqta yashap axiri jesiti ürümchi kochisida birnechche saet yalghuz qalghan Batur Rozini, men bilen bilyart oynap, tamaka chékishkech qizlar toghrisida hezil chaxchaqlarni qilishidighan mutellip mangsur bilen abduréshit élini shair deymen. Men yene xotenge kélip xizmet, turmush aldirashliqida men bilen körüshüshke qeshqerge qaytar waqtida aran yirim saetla waqit chiqarghan Chimengül Awutni, qaysidur bir murekkep mesilini mutaile qiliwatqan Perhat Tursunni we uning aghzigha zoqmenlik bilen qarap olturghan asimjan obulqasim bilen qeyser tursunni shair deymen. Men ularni shair dewatqanda hayat kechürüsh üchün ürümchide kitabxana, xotende kiyim-kéchek dukini échip ikki sheher ariliqida yügrep yürgen Osmanjan Muhemmed pasan, ijadiyetchiler yéghilishigha bérish üchün mektep mudiridin ruxset alalmay tirikip turghan exmetjan turup begtürk we qorghas nahiye merkizi sanaet soda baziri 24-dukanda xéridar kütüp olturghan abdurehim yasin qaynamining shairliqini héchqachan tashlap kételmeymen. Men ulargha ewliyaliqning körünmes tonini kiydürüp qoyup karamet körset dep qistighuchilargha nepretlinimen. Men bügün ulargha yashash, özini saqlap qilish üchün kochilarda ikki puti bilen méngip, ikki quliqi bilen anglap, ikki qoli bilen emgek qiliwatqan ashu kishilerning shair ikenlikini dep qoymaqchi. Xalayiq, ulargha insanliqning arami jani bolghan mestlikni, hewes sheytinini azraq bolsimu béringlar, ularmu silerge oxshash adem!…
Ablet muhemmet (küyzar): shairliqtin öküngen chaghliringizmu bolghanmu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men hayatimda köp ishlardin öküngen, biraq shair bolup qalghanliqimdin öküngen emesmen. Fabrikidin ayrilip ishsiz qalghanda, ayalimdin ajriship illiq ailidin mehrum bolghanda, tijaret qilimen dep ziyan tartqanda, bashqilar bilen mushtliship tayaq yégende… özümning bu dunyada eng qamlashturup qilalaydighan we qilalighan ishimning shairliq ikenlikini bilgenidim. Eger shéir yazidighan adem bolmighan bolsam, belkim chüshkünlük, amalsizliq ichide alliqachan tügiship kétishim mümkin idi. Ömrümning eng qarangghu, eng eng mudhish künliride shéir rohimni berbadliqtin saqlap qalghandek hés qilimen.
Toxti mamut izchi: bir qanche yilning aldida toplimingiz chiqidiken dep anglap héytliq alidighan balidek xush bolushqan iduq. Neshriyat we zhurnallarning shéirliringizgha tutqan pozitsiyisidin razimusiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: derweqe, birnechche yilning aldida «meshrep chöli» namida bir shéirlar toplimim chiqmaqchi bolghan, ikki yil burun u toplimim barliq resmiyetlerni tügitip 5100 tirazhda bésilidighan bolup, manga deslepki bir nusxisi körüp béqishqa ewetilgen. Seweb namelum, kéyin u toplimim tarqitilmaydighan boptu. Bultur xelq neshriyatidikiler bir toplam bérishni éytti(bu neshriyattikilerning manga tunji qétim toplam déyishi, ilgirki toplamni bashqilar meblegh sélip chiqarmaqchi bolghan) shuning bilen chaqmaq tézlikide bir toplam teyyarlidim-de, uninggha «mest muqam» dep at qoyup neshriyatqa yollidim. Anglashlargha qarighanda bu yil yil axirida neshr qilinidighandek. Neshriyatning shéirlirimgha tutqan pozitsiyisi ene shundaq. Her halda yaman emes déyishke bolidu. Méni edebiyat sahesidikiler «ghojimuhemmed» dep bilgendin béri zhurnallarning shéirlirimgha tutqan pozitsiyisi izchil yaxshi bolup keldi. Deslepte «kroran», «ili deryasi» zhurnalliri méni kötürdi, kéyin bashqilar eng yaxshi dep qarighan shéirlirimni «tengritagh» we «turpan» zhurnili basti, hazir «aqsu edebiyati» we «küsen medeniyiti» zhurnalliri méni qollawatidu. Shéirlirimni eng köp basqan zhurnal «yéngi qashtéshi»… sizge bir mexpiyetlikni dep bérey, on nechche yilning aldida men Uyghur yéziqida neshr qilinidighan hemme zhurnallarda shéir élan qilip baqmaqchi bolghan, chünki méning nezerimide Uyghur yéziqidiki herqandaq bir metbuat intayin muhim idi… shu chaghlarda neshr qilinidighan « qizil bayraq» we «yirim ayliq söhbet» zhurnilidin bashqa hemme zhurnallarda shéir élan qilghan idim. Men shéir élan qilmighan hetta « shinjang tenterbiyisi», «shinjang pochta-télégirafi», «yéza pen-téxnikisi» qatarliq zhurnallarmu chala qalmighan. Gerche u shéirlarni hazir yaratmisammu, özüm yazghachqa shéirlirim élan qilinghan shu zhurnallarni saqlap qoydum.
Turapjan tömür(atquchi): tughulghan yurtingiz bolghan gumigha alahide hörmitim bar. Kéyinki ijadiyet yüksilishingizde gumidiki bir türküm ot yürek qelemkeshlerning wastilik yaki biwaste tesiri barmu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: tughulghan yurtum guma toghriliq sözlisem tilim yayraydu, chünki jahandiki hemme ademge oxshash méningmu tughulghan yurtumgha alahide méhrim bar. Chünki yurtumda özige méhrimni künséri chongqurlitip turidighan perishtidek anam, taghdek akam, aydek acham, yultuzdek singlim we bir-biridin shepqetlik exmetjan turup begtürk, ablet exmet chöltikin, ablikim ablimit taghtikin, muhemmet kamal xushxuy, ablikim talip, abduqadir sadir, abdulehet dawut türkzad, toxsun hüsiyin elqut, abduréshit emet sehra, ablet ablikim toghraq, ablikim musaq mirkalan, idiris rusul temkin, ghojimuhemmed qabiz… qatarliq qelemkesh dost-buraderlirim bar. Guma herqandaq qelemkeshning misali öz yurtidur. Shinjangning herqandaq yéridin dangliq yaki dangsiz bolushidin qeti nezer qelemkesh kelse gumigha chüshüpla exmetjan turupni izdisun, u derhal gumidiki yuqirida ismi tilgha élinghan buraderlerge téléfun uridu. U buraderler meyli hökümetning meyli özining muhim ishi bolushidin qeti nezer bérer résturan yaki aramgahqa yighilidu-de, méhmanning hörmitige sorun raslaydu. Méhman gumida béjiridighan ishliridin esla ghem yémisun. U teshwishini iytsila boldi, u sorundin qopup bolghiche hajiti rawa… eqlimge kélip, shéir yézip yürgende xotende idim. Kiyin yene on ikki yil xotende yashidim. Bu jeryanda herqitim gumigha chiqsam menmu héli tilgha élinghan dangliq yaki dangsiz méhmandek méhmanliqning peyzini sürdüm. Hala on ikki yildin kéyin teqdir mendin xotenni tartiwaldi. Xoten qoldin ketti… emdi qayan barimen?!… Axir sayaq béshimni élip sergerdanliq kochisigha kirdim. Qeshqer, aqsu, korla, ürümchilerning kochilirida ayagh izlirim qaldi, özüm qalalmidim. Éh sergerdan, malamette qalghan ghirib béshingni qeyerde qoyarsen emdi?!… Ejiba, gumigha bérish némishqa ésimge kelmigendu? Oylimaptimen, anam jan jehli bilen méni séghiniptu we ashu séghinishliri bilen men üchün qoshtaghni saqlap turuptu. Shair buraderlirim chongqur hörmet we aliy éhtiram bilen manga gumini saqlap turuptu. Qoshtaghqa keldim, anam: «al oghlum, qoshtaghni qolunggha al» dédi. Gumigha keldim, shair buraderlirim: « al dostum, guma séning»dédi. Hich oylimighan ikenmen, guma mendin héchkim tartiwalalmaydighan yer iken emesmu?!… Guma méning yurtum. Meyli qeyerde bolay, guma qoldin ketmeydu, chünki u yerde chongqur muhebbet we éhtiram bilen men uchün gumini saqlaydighan shair buraderlirim bar… kéyin gumida toptoghra besh yil turup qaldim. Bu jeryanda ashu buraderler, bolupmu exmetjan turup begtürk, ablet exmet chöltékin, ablikim ablimit taghtékin qatarliq janjigerler bir tawaqni yalap, bir tambalni yirtip öttüq. Töteylen sansiz kéchilerdin chiqqanda quyash bizdin ruxset alatti. Ich-baghrimizni yérip dastixangha tashlayttuq-de, achközlerche yéyishke bashlayttuq. Biz bir-birimizni bir-birimizge qoshuwettuq. Biz bir-birimizge ene shundaq qanmayttuq… ular mendin shéir yézishni, yene yézishni telep qilishti. Manga toxtimay ilham we medet bérishti. Qoshtaghda yaxshi yazalmidim dep atayin gumigha kélip saq bir qish muhemmet kamal xushxuy we ablet ablikim toghraqlarning öyide turup shéir yazdim. Künler ötti, aylar ötti… 2008-yili xotenni qayta qolumgha aldim. Gumidiki dostlirimgha yene méhmanmen. Shuninggha qeti ishinimenki, ular chongqur muhebbet we aliy éhtiram bilen gumini manga saqlap turidu…
Turapjan tömür: tuyghuni heshemetlik we chüshiniksiz söz döwisi arqiliq ipade qilidighanlargha qarighanda, ana tilimizdiki sap sözler bilen senetlik ipade qilishqa tiriship kéliwatisiz… mushu nuqtidimu oylinip baqtingizmu qandaq?
Ghojimuhemmed Muhemmed: kimdu birige iytqinimdek shéir yéziwatqinimda héchqandaq nersini oylimayttim. Rastimni éytsam, özüm yazghan shéirni undaq yaki mundaq dep sherhileshnimu yaqturup ketmeyttim. Biraq ömrümdiki eng köp sözlep yürgen bu bir nechche kündin béri démigen gépim az qalghandek qilidu. Shundaqtimu sözlisem sözley. Men shéir yéziwatqanda söz tallap olturmaymen. Shéir dégenge kélidighan sözler özi kélidu. Kelmeydighan söz bolsa yette patman chaqirsingizmu kelmeydu. Sözlerning qelendiri bolup ishik chékip yürgüche yazmasmina ashu shéirni… emdi oylap baqsam, ana tilimizdiki sap sözler bilen senetlik ipadilep béreliginimge qarighanda shéir yéziwatqinimda sözlerning rétimigha usul oynimaydikenmen, eksiche sözlerni tuyghumning rétimigha keltürüp oynitidikenmen. Lughetke qarap on ikki muqamning ölchemlik shahane küylirini anglashtin köre, sözlerni özüm xalighan küyge özüm chalidikenmen. Sözlerning méni töt tereptin qistap kélishige, burnumni noqushigha, kiyimlirini yirtishigha, ayagh-asti qilishigha hergizmu texir qilip turalmaydikenmen. Sözler manga ashiqken, ishikim aldida wisalimgha zar bolup telmürüp turushuptu.
Ömerjan tursun: shéirning güzelliki némide ipadilinidu?
Ghojimuhemmed Muhemmed: set ayal yoq. Ayal démek-güzellik démektur. Ayal-yalingach bolghanda andin ayal. Ayalning mahiyiti-yalingachliq. Körümsiz ayal upa-englik arqiliq güzellikini ipade qilidu, ippetlik ayal exlaq-hayasi bilen güzellikini ipade qilidu. U güzellikini ipade qilidighan ashu nersilerni séliwetkende, ah xuda, u tiximu yalingach, tiximu güzel… men esli shéirning güzelliki nimide ipadilinidu? Dégen témida sözlimekchi idim. Shundaq, shu témida sözlimekchi idim. Qarighanda bu sualning jawabining ayallar bilen munasiwiti bar oxshaydu. Undaq bolmisa hichbir sewebsizla ayallar we ularning yalingachiliqi heqqide watildap kétettimmu? Shéir yézip yürgen deslepki mezgillirimde aruz we barmaq wezinning hemme türlirige chépilip baqqan idim. Barmaq wezinning boghum, qapiye, rétimliri we qilipta quyghandek töt chasa kublétliri manga intayin mukemmel we nepis bilinetti. Ishletken ölchemlik tillar mezmundiki téyizliqlarni yépip turatti. Aruzning seltenitige bash urghan chaghlirimda behir, remel, qapiye, radif… larning meptunluqida idim, manga ne naxsha, ne saz tétimas idi. Aruzdiki heddidin tashqiri mustehkem shekil we yimirilmes ölchem méni özining séhirlik qesrige bend qiliwalghan idi. Biraq tasadipiy bu ikki wezinning bes-bes bilen kötürgen ghelyanliri, nale-pighanliri, esebiy qutrashlirini körüp qaldim. Esebiy rohlar, esheddiy nurlar, ghayet qarangghuluq, mislisiz chuqanlar qesirning tamlirigha soqulatti… ah!… Shéir özige patmaytti… herpler sözlerge, sözler misralargha, misralar kublétlargha zerp bilen özini uratti. Gümbürlep örülüshler, taranglap chéqilishlar, wert-wert yirtilishlarni sézettim. Achchiq injiqlashlar, qayghuluq warqirashlarni anglayttim. Siqilish, azablargha chidiyalmay u qesirdin bu qesirge yügreyttim…. Künlerning biride shah meshrepning shéirliri bilen uchrashtim. Way allah!… Kördümki, yérilip turatti, yériqlardin asmanlar sanggilap turatti. Sökülüp turatti, yochuqlardin deshti-bayawanlar yügrep chiqatti…. Shundin biri shéirlirim manga baqmidi, qesirlerdin özini qachurdi. Kichikkine bixeste bolsam kiyimlirini yirtiwétishke, hetta yalingach bolup kochilargha yügreshke bashlidi. Men ularni qesirge heydesh, kiyim kiydürüsh bilen aware idim. Qorqattim, shéirlirim qesirde jim olturup méning permanim boyiche ish qilishi kérek idi, ular qesir ichide intayin bixeter bolatti. Shéirlirim qapiye, wezin, til… qatarliq kiyimler bilen edeblik, nazaketlik körünetti. Biraq… kéchikken idim. Emdi ular méning gépimni anglimaytti. Méningche, shéir yalingach bolghanda andin shéirdek bolatti. Biraq, yalingachliq qorqunchluq güzellik, bu yalingachliqning chéki yoq idi. Shéirdiki bu yalingachliq barliq yalingachliqning chékini buzup tashlaytti. Shéirdiki bu güzellik barliq güzellikning, hetta ölümning bipayan we sirliq güzellikining chékinimu buzup tashlaytti. Bu cheksizlikte insanlar nechche esirlerdin béri nurghun japa-musheqqetler bilen qurup chiqqan barliq muqeddeslikler, büyüklükler, seltenetler; érishken netijiler, shan-sherepler; tartqan azab-oqubet, yimirilish, gumran bolushlar; barliq heqiqetler we xataliqlar bir döwe soghuq külge aylanghan… bu bejayiki qiyametning özi idi. Shu deqiqide danishmen ejdadlargha apirin éytmay turalmdim. Ular insaniyetning dawamliq mewjud bolushi üchün ayallarni kiyimdin chiqarmighan we shéiriy tuyghulirini qesirlerge bashlap, uning güzellikini pasahetlik til, ahangdar rétim, qapiyeler… bilen ipade qilghaniken.
Ömerjan tursun: ijadiyet musapingizde eng öküngen ish qaysi?
Ghojimuhemmed Muhemmed: bu heqte sorighanlargha 2003-yili ürümchige 12-nöwetlik «xantengri edebiyat mukapati» yighinigha qatnashqili chiqip, töt dane xatiremni yoqitip qoyghinimni hazirghiche bolghan ijadiyet musapemdiki eng ökünüshlük ish dep qaraymen. Bu xatirilerge 2000-yili 1-aydin 2003-yili 8-ayghiche yazghan barliq shéirlirim qachilanghan idi. Bu méning ijadiyetke taza qizghinliq bilen kirishken, réalliqta ne bir xizmet, ne bir aile, ne bir yashash nishanim yoq, shéirdin bashqa héchnersem qalmighan chaghlirim idi. Shu chaghdiki héssiyatim hazirmu ésimde, men emdi shéir yazmaymen, dep oylighan…
Qasimjan osman (ghazi): hörmetlik dostum, siz bilen hem siz ismini atap ötken wujud igiliri bilen dewrdash bolup yürüwatqanliqimdin tolimu xursenmen. Men bu yil xotenge barghanda abduréshit élining öyidin giyuti yazghan «fausit» namliq shéiri opiraning 1-qismini élip chiqip oqup shéirni ilgirikiler yézip boptiken dep oylap qaldim. Nöwitide bir sual soray, siz metbuatlarda, tor munberliride körgen terjime shéirlarni oqup shéirni mundaq yazsimu bolidiken dep baqqanmu? Démekchi, tuyghu alimingizde sözlerni oynawatqiningizda nimige shunche heyranliq pozitsiyiside bolisiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: herqandaq sualgha qilche yalghanni qatmay, mubalighe qilmay rastchilliq bilen jawab bérishning birla amali bar. U bolsimu jawab bérish üchün oylanmasliq, sual soralghan shu deqiqide kalligha kelgen inkasni udul éytish, bu köngüldiki sözdur. Menmu mushu esnada könglümdin kechken sözlerni udulla éytay. Men éytmaqchi bolghan bu sözler belkim sizni qayil qilalmas, chünki u sözler sizning könglingiz kütken sözler emestur. Biraq ishinimenki, sizmu mendin könglümdiki sözlerni éytip méni qayil qiling dep emes, belki könglikingizdiki sözlerni éyting dep mendin bu sualni soridingiz. Men metbuatlarda, tor munberliride uyghurchigha terjime qilinip élan qilinghan shéirlarni asasen dégüdek toluq oqup mangdim. Inkar qilmaymenki, ijadiyitimning her qaysi basquchlirida oqughan chetelning nadir terjime shéirliri shu mezgildiki shéir ijadiyitimning meyli qurulma, meyli ipadilesh jehetliride bolmisun az-tola ipadisini tapti. Biraq men héchqachan «Uyghur qizi lirikisi» dégen shéirlar toplimini tunji körgen chéghimdiki «shéirni mundaq yazsimu bolidiken»dégen sözni ikkinchi tekrarlap baqmidim. Kéyinki künlerde erepchidin terjime qilinip «sumrgh», «enqa» torlirida élan qilghan erep shairliridin edunis, unsi elhaj qatarliq shairlarning shéirlirini körüp qattiq hewes bilen «mundaq yézip baqaymu-ya?»Dégen xiyallarda boldum. Siz éytqan giyutining «fausit» dégen opirasini téxi oqup baqmidim, uni oqup sizning «shéirni ilgirikiler yézip boptiken» dégen qarashqa kelginingizni anglap, mende derhal u kitabni oqush istiki qozghaldi. Belkim shu chaghda mende yene bir qétim «shéirni mundaq yazsimu bolidiken»dégen oy tughular, belkim undaq bolmas… lékin men shéir dégen qandaq bolsa shundaq bolidu, shunga uni undaq yazsimu bolidu, mundaq yazsimu bolidu, deydighanlarning terepdari. Tuyghu alimingizde sözlerni oynawatqiningizda némige shunche heyranliq pozitsiyiside bolisiz? Dégen sualingiz ésimge keldi. Oynash-shadimanliq ichide bolidu. Balilarche tenteklik, bighubarliq we teswirligüsiz qizghinliq ichide oynash dawamlishiwatqanda sizde mestlik hem hayajandin bashqa néme bar? Mest bolush-idraktin xalas bolush dégenlikqu?!… Sözlerdiki menini, pasahetni, qudretni yoq qiliwételmisingiz, ular sizni idrakqa, tepekkurgha, meptunluqqa söreydu. U chaghda sözler sizni oynaydu. Démekchimenki, oynawatqan chéghimda shadimanmen, mestmen, bihushmen, sözler manga heyran…
Muhemmed toxti(jalalidin): shéiriy shekil bilen mezmunning munasiwitige qandaq qaraysiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: shekil bilen mezmun bir-biridin ayrilalmaydu, xuddi ten bilen jandek. Herqandaq shekil mezmungha ige, herqandaq mezmunning shekli bar. Jan tendin haman chiqip kétidu, bu beeyni shekilning mezmundin ayrilghinidur, bu-ölüshtur. Biraq gep shéir üstide boluwatidu, biz bu yerde tutimning «shéirning güzelliki némide ipadilinidu?» Dégen sualigha bergen jawabni tekrarlap olturmaymiz. Biz yene mezmunning shekildin chiqip shekilsizleshkendin we shekilning mezmundin chiqip mezmunsizlashqandin kéyinki «ölüm»ini shéirning axirqi menzili dégen gepte ching turimiz. «Ölüm»din ibaret bu payansiz yoqluqta shéir erkin qanat qaqidu, chünki bizning rohimiz ashu yoqluqqa tewe. Biz shéirlirimiz arqiliq barliqning menzili yoqluq ikenlikini, barning yoq ikenlikini bisharetleymiz. Yenimu iniqraq chüshenche kérek bolghanda tutimning sualigha bérilgen jawablar bu yerge köchürülsun.
Muhemmed toxti( jalalidin): siz mukemmel bolmasliq shéirning xasliqi dep qaramsiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: insanlar tebietning mukemmellikige ebediy meptun. Söz oyunimizni dawamlashturup insanning mukemmel emeslikini, mukemmellik izdep meniwiyet chölliride bir ömür sergerdan bolup yüridighanliqini éytimiz. Eger adem tasadipiy tughulup, tuyuqsiz ölse bu shéirning tuyuqsiz bashlinip, tasadipiy axirlishidighanliqi, bu hem insanning ikki uchining yoqluqqa chiliship turidighanliqi… siz dewatqan mukemmel bolmasliqning shéirning sheklidiki chuwalchaqliq, mezmunidiki mentiqisizlik, rétimidiki turaqsizliq ikenliki manga ayan. Siz dewatqan u mukemmel emes shéirlarda piramidalardek mezmutluq we heywetlik tüs yoq, deryalardek qirghaq we muqim menzil yoq. U shéirlar goya bashlanmighandek, axirlashmighandek…
Abduréshit muhemmetémin: «shair tilning adetlirige jeng élan qilghuchi»dégenidi bir ustaz. Men bu sözni qollaymen. Shair heqiqetenmu biz adetlengen til formisini toxtimay buzup turghuchidur. Bolmisa uzaq tarixtin awalla kéyinkilerge gep qilishning zörüriyiti bolmighan bolatti. Démek, shair qéliptin chiqip qelbke yiqinlashquchi iken. Ilgiri «chahar maqale» dégen kitabni körgen chéghimda mundaq mezmundiki bayanlarni uchratqan idim: «shair bolmaqchi bolghan kishi özi bilen dewrdash yaki ilgiriki daangliq shairlarning shéirliridin 20 ming misrani yada bilishi kérek»… bu gep méni bek chöchütkenidi. Chünki shairliqqa hewes qilsammu shéir yadlimayttim. Özüm yaqturghan shéirlarni qayta-qayta oquyttim, her qétim oqughinimda oxshimighan lezzetni hés qilattim. Gepke qaytip kelsem, shair bolmaqchi bolghan kishi bashqilarning 20 ming misra shéirini yadlisa, uning kéyinki ijadiyiti teqlidchilikke pétip qalamdu qandaq? Sizmu bashqilarning shéirini yadlap baqqanmu? Manga we mendek heweskarlargha bu heqte némini tewsiye qilisiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: bu sualingiz we sualgha muqeddime bolghan shéir we shairliq heqqidiki sherhliringiz sizning bu heqte xéli chongqur oylanghanliqingizni bisharetleptu, shundaqla bu bisharetlerdin özingizge ayan bolghan we toghra dep qarighan qarashliringizni men arqiliq muqimlashturmaqchi bolghanliqingizni chüshendim. Derweqe, shair tilning adetlirige jeng élan qilghuchidur. Shair tilning mene mümkinchiliklirini eng zor derijide emelge ashurghuchidur. Shairning paaliyet meydani til yaki mene bolmastin belki til we mene arisidiki boshluqtur. Shair bu boshluqta tilni ezeldin bir yaki bir nechchila menini ipadilesh bexshendilikidin azad qilip, cheksiz mene mümkinchilikige irishturidu. Menini tilning mustehkem we yimrilmes qorshawidin azad qilip, menining adaqqi menzili menisizlik payanigha bashlaydu. Men siz iytqan «chahar maqale» dégen kitabni körüp baqmighan, biraq «chahar» dégen söz arqiliq bu kitabning kilassiklirimizgha tewe ikenlikini bildim. Her bir yaxshi kitab her bir hayatliq we ijadiyet basquchlirimizda bizge mueyyen tesirlerni körsitidu. Biz hayatimizda nurghun kitablar bilen uchrishimiz, biz uchrashqan u kitablar bir-birige oxshimaydu, hetta beziliri bir-birini ret qilidu, biraq biz qelbimizning berbad bolushidin qorqup kitab oqushni qetiy toxtitip qoyalmaymiz, bizning berbad bolush xewpi ichide turghan ashu qelbimiz, tewekkülchilikke tolghan xarektirimiz we menggü ach meniwiyitimiz bizning tinimsiz kitab oqush aditimizni belgiligen. Kitablargha ilgirikilerning eqil-parasetliri qachilanghan. Kitablar üzlüksiz neshr qilinip turidu, kitablargha qachilanghan bilimlermu üzlüksiz yéngilinip turidu. Hayatimiz we ijadiyitimizning herqaysi basquchlirida oqughan kitablar peqet hayatimiz we ijadiyitimizning shu basquchighila tewe. «20 Ming misra shéir» yadlash belkim eyni zamandiki shairlarning shériy takamulluqqa yétishtiki bésip ötken yoli bolushi mumkin. Belkim heddidin tashqiri shekil mukemmellikini telep qilidighan aruz wezin üchün buning az bolmighan paydiliq terepliri bardur. Biz klassiklarning teshebbuslirini ret qilmaymiz, biraq eyni zamangha tewe bolghan kitabtiki bizning hazirqi hayatimiz we ijadiyitimizge mas kelmeydighan teshebbusini özimizge tangmaymiz. Menmu shéir yadlap baqqan, ottura mektepte oquwatqan waqtimda edebiyat oqutquchumning tapshuruqi bilen Ebeydulla Ibrahimning «muqam heqqide muxemmes», l. Mutellipning «yillargha jawab» namliq shéirliri we chuyüenning «judaliq zari» dégen dastanining derslik kitabqa kirgüzülgen qismini yadlighan. Kéyin öz ixtiyarliqim bilen Abduréhim Ötkürning «iz» namliq shéirini yadlidim. Eyni chaghda bu shéirlar manga intayin chirayliq tuyulatti, her bir yadlisam könglüm teswirligüsiz güzel we yarqin tuyghulargha chömületti. Bu shéirlarni hazirmu yadlap béreleymen, chünki u pak we sebiy ösmürlük dewrimning untulmas eslimisi. Gerche ötmüshni hazirimgha qoyup anga tiwinish oyida bolmisammu eslimini tashliwételmeymen we tashliwétishni yaman körimen. Shéir yadlash unchiwala yaman ishmu emes, peqet melum muddia üchün emes belki qelbingizni adalash, güzel tuyghulargha chömdürüsh üchün shéir yadlisingiz buning sizge héchqandaq ziyanliq teripi yoq. Hayatingiz we ijadiyitizning melum basquchigha tewe bolup, kéyin eslimige aylinip kétidighan bu shéirlarni ömürlük destek qiliwalmisingizla boldi, 20 ming misra shéir yadlashning hajiti yoq, meylingizge béqing…
Abduréshit muhemmetémin: özingiz yaki eserliringiz toghriliq yézilghan obzur-maqalilargha qandaq qaraysiz?
Ghojimuhemed muhemmed: shükriki, men we shéirlirim toghriluq yézilghan obzur, maqalilar köp emes. Bu méning hazirghiche tinch-aman we jimjit ijadiyet élip bérishimgha az bolmighan paydilarni élip keldi. Men bilen uchrashqanlarning hemmisi bilidu, men tipik kemsöz we ghemkin tebiettiki ich mijez kishi. Men héchqachan bunchilik köp sözlep baqmighan. Söhbet uyushturulmaqchi bolghanda bunchilik sözliyeleydighinimnimu bilmeyttim… men toghriliq yézilghan maqalilar memtili hélimning «qumul edebiyati» zhurnilida élan qilinghan «Ghojimuhemmed Muhemmed eger naxshichi bolup qalghan bolsa…» we Nurmuhemmed Ömer Uchqunning «shinjang medeniyiti» zhurnilida élan qilinghan Adil Tuniyaz we men heqqide yézilghan «erkeklikning chillishi» bilen cheklinidu. Bu maqalilarning birinchiside méning shéirni dep öy-makansiz qalghanliqim, eger naxshichi bolghan bolsam eqildin köre héssiyatqa bekrek mayil xelqimizning méni béshigha élip kötüridighanliqi, résturan-qawaq, toy-bezmilerde alghan örümiler bilenla baywetchilerdek kün kechüridighanliqim… tesirlik bayan qilinghan. Wehalenki bu maqale élan qilinghangha qeder men bu maqalining muellipi memtili hélim bilen didar mulaqette bolmighan, téléfonda körüshmigen, hetta xet-alaqe qilishipmu baqmighan idim. U shuningdin bir yillar ilgiri «tengritagh» zhurnilida élan qilinghan «ghojimuhemmedning bayani» namliq söhbet xatirisi (mutellip iqbal bilen élip bérilghan) we edebiyat saheside tarqilip yürgen men heqqidiki epqachti geplerni matiriyal qilip bu maqalini yéziptu. Bu maqalida teswirlengen échinishliq teqdirim méni xélila biaram qildi. Memtili hélim gerche mezkur maqalisi arqiliq méning shéir üchün töligen bedellirim we shuninggha munasip mukapatqa irishelmigenlikimdin ibaret réalliqni yazmaqchi bolghan bolsimu, biraq teqdirimni bayan qilghandiki heddidin ziyade échinishliq teswirler we méni bayrun, mistiral qatarliq dunyawi shairlar bilen sélishturushlar könglümge tegdi. Men maqale zhurnalgha bésilip bolghandin kéyin andin bu maqalidin xewer taptim we xijilliq ichide «elhökmilillah» dédim. Kéyinki maqale apturi Nurmuhemmed Ömer Uchqun bilen xélidin béri qoyuq bardi-keldi munasiwitide idim. Talay qétimliq uchrishishlirimiz, kéche-kéchilep qilishqan paranglirimiz arqiliq u men heqte az-tola chüshenchige ige bolghan we mezkur maqalini élan qilishtin xéli yillar ilgiri men we shéirlirim toghriliq «roh darida tirilgen isyan» namliq otturahal hejimde esermu yézip püttürgen(bu eser melum sewebler tüpeylidin élan qilinmidi). Uning bu maqalisidiki méni shamal chiqsa örülüp ketküdek oruq we igiz, chirayidin chüshkünlük we cheksiz azab-oqubet tökülüp turidighan, juldur-képen sopi telet qilip teswirleshlerdin hang-tang qaldim. Men oylidimki, u méning ichki dunyayimni bayan qilish zörüriyiti bilen téshimgha shundaq reng bergen. Her ikki maqale nesir tilida tesirlik yézilghan bolup, kimla oqusa shübhisizki men bilen bir qétim didarliship baqqusi kélidu. Shéirlirim toghriliq yézilghan obzorlarmu peqet bir nechchila parche, ular ekber nurullarning «turpan» zhornilida élan qilinghan «tamgha sözlesh bulanghan hesritimde qaldim yigane», turdi sultan izchining «yéngi qashtéshi» zhornilida élan qilinghan «ghojimuhemmedning shéiriyet qelesige nezer» we hezritili elining «aqsu edebiyati» zhornilida élan qilinghan «shéir shairning qelb tarixi» qatarliqlardur. Bu obzurlarda shéirlirimgha yuqiri baha bérilgen we yazghanlirimning «shéir» ikenliki mueyyenleshtürülgen. Shéir yézilip bolghandin kéyin oqurmenlerning hozurigha tashlinidu. Herqandaq oqurmen öz-özige musteqil ige bolush hoquqini yürgüzüshi kérek. Bu démek herqandaq oqurmenning herqandaq eserge nisbeten öz köz qarishini otturigha qoyush hoquqi bar.
Abduréshit muhemmetimin: men shéirliringizdin sizning rohiyitingizdiki intayi süzük bolghan bolghan birxil shéiriy tuyghuni hés qildim. Bezide yene sizni meshrep bilen beygige chüshkendek hés qilip qalimen. Siz özingizni zamanimizning tesewwup shairi dep qaramsiz?
Ghojimuhemmed Muhemmed: men özümni undaq dep hés qilmaymen hem undaq dep qarimaymen. Men peqet ünsiz we jimjit ijad qilimen. Kimdu birsige éytqinimdek men we shéirlirim heqqidiki qarashlarni bashqilardin anglaymen. Bezilerning iytishiche, hazirqi shéirlirim «muqam»gha chüshmesmish. Ejeba, her kishining öz muqami bolghanning néme yamini bar? Qandaq yaralghan bolsam shundaqmen. Ezeldin özümni özgertish xiyalida bolmidimki, yashashning jebru-japaliri, ijtimaiyetning chang-tozanliri bilen bulghanghan qelbimni tazilash bilen meshghulmen. Téximu chongqurlap, téximu yalqunlap, öz payanimgha yetsem deymen. Bu büyük meqsitim üchün perwerdigarim manga shéirni bériptu. Qelbimning ichkirisidiki xilwet kepide olturghini étikaptiki sopi, shükri-qanaetchan köktösh yaki sowup ketken jesed bolmastin belki insaniy kamalet üchün yulquniwatqan bir tirik eqide bolghachqa, mendin tewekkülchi, esebiy misralar royapqa chiqqandu. Men mushundaq bolsam shundaq péti qobul qiling, qobul qilalmisingiz süküt qilip, öz ishingizni dawamlashturung. Birawni öz rayingizdikidek adem bolushqa qistimang. Insanni esli tebiiytidin özgertish mislisiz jinayetki, siz uni azghunluqqa, gumrahliqqa bashlaysiz. Qedirlik dostum, meshrepning shéirlirini we tesewwupqa ait kitablarni zoq-shoq bilen oqughinimdin tanmaymen. Belkim u shéirlar we kitablar rohiy dunyayimgha yiqin turghandu. Biraq u méning hayatim we ijadiyitimning melum basquchliridiki hadise. U méning kéyinki basquchlardiki hayatim we ijadiyitimge wekillik qilalmaydu. Men bir chaghlardimu éytqan: edebiyatning chéki yoq, edebiyat insan rohi bilen tashqi dunyaning dialogi bolush süpiti bilen herqachan yéngilinip turushni telep qilidu. Insan axirlashmaydiken, uning paaliyiti dawamlishiwéridu. Insanning herkiti haman öz-özini inkar qilish bilen rawajlinidu. Bir nuqtida toxtap qilish edib üchün halakettur, xalas!
Weten -- erning ippiti
Ghojimuhemmed Muhemmed
Men shundaq oylaymen , erningmu ippiti bolidu , u --- weten . Yene shundaq oylaymen , wetensizlerni allah kechürmeydu . Ular jennettin ümid kütmisun . Jinayet --- rohtiki yéngilmes küchtur , heqqaniyetni ashu küch yaritidu . Yene shundaq oylaymen , wetensiz erler --- ippetsiz erlerdur , ularni dunya kechürmeydu , ular barawerliktin ümid kütmisun .
Baliliqimda wetinim --- mehellem idi , chong bolghanda uni sherqtin taptim . Baliliqtiki wetinimni qizilbayraq astigha kömüp qoydum , yene shundaq oylaymen , étiqad --- oq ötmeydighan qalqan . Mekkige barsangmu iman tépilmaydu . Perwane sham aldida öldi . Heyyam bir sharap ichmey jam aldida öldi . Diwane nan aldida öldi . Yingne quliqidin karwan tartqanlar apaq ustixanlardin nurluq aywanlarni qurup , dap halqisidin esebi zamanlarni ötküzüp , sapayisida bash söngeklirini sharaqlitip jez qilip axiri wetinini qumlar astigha kömüp qoydi - de öz yéride sersane öldi .
Yene shundaq oylaymen , saqal - burut qoyghanlar men er démisun , bughday térip zaghra nangha toyghanlar men er démisun , ah xelqim dep dert yutup , meyxanida qonghanlar men er dimisun , ularning jaynimazda imani nési , el aldida wijdani nési…
Söygü üchün jan bérimen dep böridek hörkirep , erlik ghururi uchun dep mushtlashqanlar men er démisun , ularning yürikige pighani nési , meshrep kebi zaru – zar chöllerde héjrani nési…
Étiqad we toghra yol ni sözlep , quyashni tap , sheriqqe qarap mang dep , wezxanliqta shan – sherep közlep , ich -ichidin qurup ötkenler men er dimisun , ularning sep aldida meydani nési , tigh aldida ten , jéni nési .
Naxsha – nawalarda azabni heydep , ghiljing nazlarda yiligini qurutup , erkinlikte put-qolini chirmap , qélichtin qorqup béshini igip , kastum ichide titrep yurgenler men er dimisun, ularning tumurida dolqunlighan qan nési , hayatigha ölüm hemde shan nési…
Yene shundaq oylaymen , chölde karwan naxshisi emdi qayta yangrimas , emdi yol bashlap sanga jenglerde böre uchrimas . Qedimi jeset bash söngekliri shahid , likin ming towlisangmu bir lehze zuwan chiqmas . Sen özüngge qalding er .
Qagha ming yil yashisimu renggi qara , bexti qara , qush altun qepezde turupmu kökke intiler . Sen özengning quli hem zindanisen . Sen özengge qalding ey er . Xotuninggha tölep tügetküsiz qerzdarsen , baliliringning péshanisidiki mushtliri tügülgen qismet sayisini kördüngmu ? Ey , er . . . Men shundaq oylaymen . . .
Menbe : turpan zhurnili 2003 – yil 2 – san
