Turghun Almas – 1924- Yili 10- ayning 30- küni qeshqer konisheher nahiyisi döletbagh yézisining tarboghuz kentide namrat ailide dunyagha kelgen.
U 1934- yilidin 1939- yilighiche, bulaqsu rayoni örkesh yéza bashlanghuch mektipi bilen qeshqer konisheherdiki nurbéshi bashlanghuch mektipide oqudi. 1939- Yili 9- aydin 1942- yili 8- ayghiche, ürümchidiki sabiq ölkilik pédagogika mektipide, 1956- yili 6- aydin 1957- yili 6- ayghiche, lushün edebiyat institutida oqudi.
Deslepki hayati we ijadiyetliri
Turghun Almas 40- Yillardin bashlapla rus, fransuz, ingliz klassik yazghuchiliri we sowét yazghuchilirining eserliri bilen tonushushqa bashlighan bolup, uning ijadi paaliyitimu ashu yillarda bashlanghan. Turghun Almasning ijadiy paaliyiti shéiriyettin bashlanghan bolup, 1941- yili élan qilghan «qaytmaymiz» namliq shéiri shair ijadiyitining tunji méwisi hésablinidu. Turghun Almas 1942- Yili 8- ayda, sabiq ölkilik pidagogéka mektipini tamamlighandin kéyin, qarasheher nahiyisining denzil yézisidiki bashlanghuch mektepke mudir boldi. 1943- Yili gomindangchilarning heqiqetke qarshi töhmet bilen tolup-tashqan «nutuq» lirigha qarshi chiqqanliqi we yashlar arisida gomindang eksiyetchilirining fashistik diktaturisigha qarshi dadil teshwiqat élip barghanliqi üchün, gomindang dairiliri teripidin qolgha élindi.
Bu bir mezgillik türme hayatida u «tutqun», «ghérib momay», «jemile», «azadliq meshili», «ikki tamche yash», «chopan» qatarliq shéirlarni yézip, özining azadliqqa bolghan teshnaliqini we künlerning biride azadliq téngining atidighanliqigha bolghan küchlük ishenchisini ipadilidi. Turghun Almas 1946- Yilning béshida qamaqtin boshitilghandin kéyin, öz yurti qeshqerge piyade yétip bérip, qeshqer konisheher nahiyisidiki birbashlanghuch mektepning uqutquchiliqigha mingbir musheqqette érishken. Shair bu mezgilde «tenlirim yapraq», «yashliqim», «ana tupraq üchün» qatarliq yalqunluq inqilabiy shéirlarni yézip, xelq ammisini gomindang eksiyetchilirige qarshiy küresh qilishqa chaqirdi. Uning «tenlirim yapraq» namliq shéiri xelq arisida naxsha qilip éytilip, shinjangning hemme yerlirige taraldi.
1946- Yiili 6- ayning 15- küni, «11 maddiliq bitim» (gomindang dairiliri bilen üch wilayet waqitliq hökümiti otturisida tüzülgen bitim) élan qilinghandin kéyin, shinjang xelqi (asasen gomindang hökümranliqidiki yette wilayet xelqi) ning hayatida qisqa muddet ömür sürgen démokratiye, tinchliq mezgili bashlandi. Turghun Almas bu waqitta qeshqerdiki oqutquchi yétishtürüsh kursigha mudir, qoshumche qeshqer darilmuelliminning tertip mudiri bolup teyinlendi. Bu mezgilde shair özining «ümidlik xiyal», «jenub sadasi», «munglirim» qatarliq shéirliri arqiliq xelqni gomindang fashistlirining mustebit hakimiyitini aghdurup tashlashqa chaqirdi.
1947- Yili 5- ayda, exmatjan qasimi, jang jijunglar jenubiy shinjangni közdin kechürüsh üchün qeshqerge kelgende, Turghun Almas üch kishidin terkib tapqan xelq wekilliri terkibide jang jijung bilen söhbet ötküzüp, xelqning heqqaniy meydanini ipadilidi. Exmetjan qasimi qatarliqlar ürümchige qaytqandin kéyin, gomindang hökümranliqidiki rayonlarda aq térrorluq yene ewj aldi. Mana shundaq xeterlik peytte shair «satqungha ölüm» namliq jenggiwar shéirini yézip, jyang keyshini we uning shinjangdiki milliy ghalchilirini ashkara dumbalidi.
Gomindang dairiliri 1947- yili 7- ayning 21- küni kéchisi, qeshqer darilmuelliminni qorshap, turghan almasni tutqun qilip, sabiq gomindang 42- jünining qeshqer yéngisheher nahiyisidiki herbiy qamaqxanisigha qamidi. Gomindang soraqchiliri shairni qattiq qiyin- qistaqqa élip, wehshiylerche qiynap boysundurushqa urunghan bolsimu, lékin uni qilche tiz püktürelmidi. U solaqta yatqan chaghliridimu «güzilim» qatarliq shéirlarni yézip, özining inqilabiy ümidwarliqi bilen sunmas iradisini namayan qildi.
Junggo xelq azadliq urushining omumyüzlük ghelibige yüzlinishi, üch wilayet inqilabiy hökümitining qetiy telipi we xelq ammisining küchlük bésimi netijiside, gomindang eksiyetchiliri 1949- yili 4- ayning 8- küni shairni qamaqtin bushitishqa mejbur buldi. Turghun Almas Shuyili 8- ayda ghuljigha kélip taki azadliqqiche «algha» gézitide tehrir bolup ishlidi.
Turghun Almas
1950- Yilidin kiyinki hayati we ijadiyetliri
Azadliqtin kéyin, 1950- yilidin 1953- yili 7- ayghiche, qeshqer we ürümchide jamaet xewpsizlik saheside mesul xizmetlerni ishlidi. 1953- Yili 7- aydin 1990- yilighiche shinjang Uyghur aptonom rayonluq edebiyat- senetchiler birleshmiside tehrirlik, terjimanliq , edebiy ijadiyet we tarix tetqiqatchisi bolup xizmet qildi.
Turghun Almas we ziya semedi ependiler (aldinqi ret soldin onggha). 1955-Yili béyjing.
Turghun Almas Edebiy ijadiyetke kirishkendin buyan, edebiyatning herqaysi zhanirlirida nurghunlighan eserlerni yazghandin tashqiri, uyghuredebiyati tarixi we Uyghur tarixigha dair xéli köp eserlerni yazdi. Turghun Almasning «tarim shamalliri», «tang seher» namliq shéirtoplamliri, «qizil bayraq» powésti, «pichaq» dramisi neshrqilindi. Hemde «qizil bayraq» namliq powisti 1955- yili shinjangda ötküzülgen edebiy eserlerni bahalashta 1- derijilik mukapatqa érishkendin tashqiri xitay, ingliz, rus tillirigha terjime qilindi. «Pichaq» dramisi «junggo shijüy» neshriyatida 1958- yili xenzuche ayrim kitab bolup neshr qilindi.
Turghun Almas Edebiyat we tarix tetqiqatigha dair 40 parche ilmiy maqale yazdi, bu maqaliler «tarim», «shinjang medeniyiti», «shinjang yashliri», «shinjang maaripi», «qeshqer pédagogika instituti ilmiy zhuznili», «qeshqer edebiyati», «milliy yazghuchilar» qatarliq zhurnallarda élan qilindi. Turghun Almas xenzu til- yéziqini mukemmel bilgendin tashqiri, rus, türk tillirinimu yaxshi bilidu.
Ongdin solgha: Osmanjan Sawut, dolqun yasin, Abduréhim Ötkür, Turghun Almas, turdi samsaq
Turghun Almas Hayatida bash tetqiqatchi, junggo ijtimaiy penlerakadémiyisi ottura asiya tetqiqat jemiyitining ezasi, junggo yazghuchilarjemiyitining ezasi, shinjang Uyghur aptonom rayonluq edebiyat- senetchiler birleshmisining heyet ezasi, junggo yazghuchilar jemiyiti shinjang Uyghur aptonom rayonluq shöbisining heyet ezasi, «qutadghubilig» ilmiy tetqiqat jemiyitining heyet ezasi qatarliq xizmet we ijtimaiy wezipilerde bolghan.
Tarix tetqiqatliri
Turghun Almas 1980- Yilidin bashlap «honlarning qisqichetarixi», «Uyghurlar», «Uyghur idiqut xanliqi», «türkler», «Qedimki uyghuredebiyati» Qatarliq tarixiy eserlerni yazdi. Uning «Honlarning qisqiche tarixi» Namliq esiri gérmaniyining hamborg shehiride némis tiligha terjime qilinip neshr qilinghan bolsa, «qedimki uyghuredebiyati» namliq esiri seudi erebistanda ereb tiligha terjime qiilnip neshr qilindi.
Turghun Almas
Hayatining yérimidin köprek qismini japaliq edebiy ijadiyet we ilmiy tetqiqat ishlirigha béghishlighan bu péshqedem tarixchi we shair 2001- yili 9- ayning 11- küni késel sewebi bilen 77 yéshida ürümchide wapat boldi.
Menbe: Turghun Almas, «Uyghurlar», 1989, Shinjang yashlar – ösmürler neshriyati
