Ablet Nurdun
Pars ilxaniye xanliqining bash weziri, ulugh tarixshunas reshiddin fezlullah (1247- 1318-yillar) ning bash muherrirlikide 14- esirning bashlirida oljaytu xanning tapshuruqi bilen yézilghan «jamiut-tewarix» («tarixlar toplimi») mezmuni mol, hejmi chong, katta tarixiy eser. U ottura esirdiki herqaysi memliketler we milletler, bolupmu mongghul we élimizning shimalidiki qedimki milletler tarixini tetqiq qilishta menbelik rol oynaydighan nurghun qimmetlik matériyallarni öz ichige alghan. Alayluq, «Uyghur» dégen nam — «uyushmaq», «ittipaqlashmaq», «hemkarlashmaq» dégen menilerni bildüridu, dégen melumet tunji qétim mushu kitabta qeyt qilinghan.
«Jamiut tewarix» dunya tarixi eyni mezgildiki merkizi asiyadiki herqaysi milletler tarixdin bashqa, yene ong gherptiki «perengler» (gherbiy yawrupaliqlar) din tartip, eng sherqtiki xenzularning tarixini öz ichige alghan pütkül dunyaning tarixi bulushi kérek, dégen yétekchi idiye asasida yézilghan.
«Jamiut tewarix» mezmun jehettin töt qisimgha bölüngen bulup, 1- qismi «mongghul tarixi», 2- qismi «asiya yawrupa elliri tarixi», 3- qismi «nesebnamiler, 4- qismi «jughrapiylik tezkiriler» din ibaret. Bularning ichide «mongghul tarixi» eng qimmetlik, chünki buninggha asas bolghan birinchi qol tarixi matériyallarning tulisi burunlar yuqilip ketken. Uningdiki «qebililer tezkirisi», «chinggizxan ejdadliri heqqide qisse», «chinggizxan heqqide qisse» qatarliq mezmunlarni reshiddin shexsen özi yézip chiqqan. Bu jeryanda u Mehmud Kashgheriyning «türki tillar diwani», 13- esirde ötken pars tarixshunasi juweynining «tarixi jahan kushay» (dunyani boysundurchilar tarixi), ereb tarixshiunasi ibnul esirning «tewarixi kamil» (omumi tarix) qatarliq eserlerdin, ilxaniye ordisining altun sanduqida saqlinidighan «altun depter (altun destur)» qatarliq orda arxipliridin, shundaqla her millet alimliri we tarixni pishshiq bilidighan shexislerning aghzaki bayanliridin paydilanghan. Reshiddin pütün kitabning omumi muqeddimiside mundaq deydu: «tarixshunaslarning burchi — milletler toghrisida yézilghan xatiriler, tarqilip yürgen söz-chöcheklerdin kitablargha yézilghanlirini yaki aghzaki bayan qilghanlirini esliy menisi buyiche shu millette omumlashqan kitab we ésil zatlarning sözliridin élip bayan qilishtin ibaret … buyruqqa binaen «jamiut- tewarix» ni yézip chiqishta mushu kitabta sherhlengen sözlerni héchqandaq özgertmidim, bashqidin yazmidim, özüm bilgenche tüzetmidim. Chünki, herqaysi milletlerning meshhur kitablirida körülgen xatiriler shu milletke tewe hemme adem xewerdar aghzaki riwayetler hem shu milletning nopuzluq alimliri, bilimlik kishlirining öz qarashliri buyiche bayan qilghan nersiler idi».
Bu eser ottura esirde pars tilida yézilghan barliq eserlerning munewwer ülgisi bulup, uslubi addiy, teswiri janliq, tarixi weqeler, we pakitlar addi til bilen eynen xatirilengen, uningdiki nezm tüsini alghan mol mezmunluq oxshitishlar bilen temsiller eserning sheklige maslashturulghan halda del jayida ishlengen.
Bu maqalide «jamiut- tewarix» ning hazir saqliniwatqan asasliq on nechche xil qolyazma nusxisi we nechche yüz yildin buyanqi retlinish, tetqiq qilinish, herqaysi tillargha terjime qilinish we sherhlinish ehwali qisqiche tunushturilidu.
«Jamiut tewarix» ning bügüngiche saqlinip qalghan parische qolyazma nusxiliri töwendikiche:
1. S nusxa. Bu nusxa türkiyning istanbul shehiridiki topkapi sariyi kutupxanisida saqlanghan. Kitab numuri 1518. Téshigha «héjiriye 717- yili 8- ayning axiri (miladiye 1317- yili 11- ayning béshida) baghdatta köchürülgen» dep yézilghan. Buningdin bu nusxining reshiddin hayat waqtida köchürülgenlikini bilgili bolidu. Bu nusxa «jamiut- tewarix» ning 1- qismi «mongghul tarixi» ning hemme mezmunini öz ichige alidu, xéti nahayti retlik we ochuq. Bu hazirghiche saqliniwatqan» jamiut- tewarix» ning 1- qismini öz ichige alghan parische qolyazma nusxilar ichidiki eng qedimiy we eng mukemmel nusxidur.
2. A nusxa yeni tashkent qolyazma nusxisidur. Bu nusxa özbékistan jumhuriyiti penler akadémiyisi sherq qolyazmiliri bölümide saqlanghan, kitab nomuri 1620, retlik köchürülgen, lékin köchürülgen yili iniq emes. Rossiye alimi bartold aldinqi esirning bashlirida bu nusxini körüp, köchürülgen waqtini 15- esirdin kéyin emes dep hésablighan. Sabiq sowét alimi romaskiwich we éli zadiler bu nusxining köchürülgen yili 14- esirge toghra kélidu, dep qarighan. Bu nusxining alahidiliki shuki, uningda mongghul xanlirining ismi parische yézilipla qalmay belki chaghatay heripi bilen mongghulchimu qoshulup yézilghan. Romaskiwich bilen éli zadiler bu nusxa S nusxa bilen bekla oxshiship kétidu, ikksi bir nusxini menbe qilghan bolushi mumkin dep qarighan.
Bu nusximu peqet «jamiut- tewarix» ning 1- qisminila öz ichige alghan. Shuningdek unnggha ghazanxangha ait qiriq qissening axirqi bir qismi kem, on wariqi (pütün qolyazmining texminen %40 ) kéyin ( texminen 17- esirde ) toluqlap köchürülgen.
3. L nusxa- london büyük brétaniye muziyida saqlanghan Add 7268 nomurluq london qolyazma nusxisi. Bu nusxa «jamiut tewarix» ning 1-, 2- qisimliri, yeni hazir saqliniwatqan «jamiut tewarix» ning tuluq mezmunini öz ichige alidu. Bu nusxa retlik köchürülmigen, nurghun jaylirida tawush belgiliri chüshüp qalghan, köchürülgen waqti héjiriye 837- yili (miladi 1433-yili) gha toghra kélidu.
4. C nusxa- léningrad salitkop shidirin ammiwi kütüpxanisida saqlanghan 1.3.V nomurluq qolyazma nusxa. Bu nusxa «jamiut- tewarix» ning 1-, 2- qisimlirining mezmunini öz ichige alidu. Bu nusxa bek yirtilip puchulup ketken, nurghun waraqliri yoqalghan, hijiriye 810- yili 1- ayning 15- küni (miladiye 1407-yili 6- ayning 22-küni) köchürülgen.
5. I nusxa, iranning téhran muzéyida saqlanghan qolyazma nusxsidur. Bu nusxa tulimu chirayliq, neps köchürülgen hem tawush belgiliri jayida qoyulghan. Hijiriye 1004-yili 9-ayning 27-küni peyshenbe (miladiye 1596- yili 25- may) köchürülgen.
6.P nusxa- parizh döletlik kutupxanida saqlanghan, nusxa numuri 254. Bu nusxa «jamiut-tewarix» ning 1-, 2- qisimlirini öz ichige alidu, lékin bashtin-ayighi we otturiliri kemtük, peqet élxaniye tarixi qismila xéli tuluq, köchürüshlirimu xéli retlik. Köchürülgen waqti iniq emes. Fransiye alimi blochét buni 14- esirde köchürülgen dep qarighan. Lékin romaskiwich, éli zadilerning qarishiche, bu nusxining ilgiri köchürülgen nusxilar bilen oxshimaydighan jayliri köp. Éhtimal u 16- esirde köchürülgen bolushi mumkin.
7. B nusxa- sabiq sowét ittipaqi penler akadémiyisi sherqshunasliq tetqiqat orni léningrad shöbiside saqlanghan nusxa. Nomuri 66. Bu nusxa tolimu qalaymiqan köchürülgen, köchürülgen waqti hijiriye 984- yili 7- ayning 4- küni (miladi 1576-yili 9-ayning 27-küni). Bu «jamiut- tewarix» ning 1- qismining hemme mezmunini öz ichige alidu.
8. Awstriye wina kutupxanisida saqlanghan qolyazma nusxa bulup, bu yawropaliq alim karl. Yain «jamiut-tewarix. Ghazanxan qissisi» ning parschisini neshirge teyyarlashta paydilanghan nusxilarning biridur, shundaqla «jamiut-tewarix . Aba qaghandin kihatughiche bolghan ilxaniylar qissi» ni parsche nusxisigha sélishturushta asaslanghan nusxidur.
9. Büyük brétaniye impériysi hindistan ishliri ministirliki kutupxanisida saqlanghan qolyazma nusxa (2828).
10. Gérmaniye myunxin shehiri bawariye shtati döletlik kutupxanisida saqlanghan qolyazma nusxa (nomuri 208). 9-, 10- Nusxa, karl. Yain «jamiut- tewarix . Perengler tarixi» ni parischisi bilen qoshup neshirge teyyarlashta asaslanghan esli nusxidur.
11. Istanbul topkapi sariyi kutupxanisidiki 1653- nomurluq qolyazma nusxa. Bu nusxa hijiriye 714- yili 6- ay (miladiye 1314- yili 9- ay) da köchürülgen bulup, «jamiut tewarix » ning 2- qismini öz ichige alghan. Iran alimi danish faju qatarliqlar «jamiut tewarix . Ismailiye mezhipining tarixi» ni neshirge teyyarlashta mushu nusxigha asaslanghan.
«Jamiut tewarix » ta nurghun qmmetlik tarixi matériyallar bolghini üchün nechche yüz yildin buyan dunyadiki her qaysi el alimliri uning herqaysi tom, qisimlirini qayta- qayta retlep tetqiq qildi, sélishturup toghrilidi, terjime qildi we sherhlidi.
Fransiye alimi kartémirning «jamiut tewarix. Hilaku xan qissi» toghrisidiki tetqiqat esiri 1836- yili neshirdin chiqti. Bu kitab «jamiut tewarix. Hilakuxan qissi» ning parizh qolyazma nusxisigha sélishturup toghrilanghan parische tékistini, fransuzche terjimsini, isim atalghularning tepsiliy izahlirini hemde reshiddinning hayatiy paaliyiti bayan qilinghan uzun bir parche kirish sözni öz ichige alidu.
«Jamiut tewarix. Qebililer tezkirisi» ning etmen terjime qilghan némische nusxisi 1841- yili neshirdin chiqqan.
1858-1868-Yilliri rus alimi béryuzin «jamiut tewarix» ning 1- qismi «qebililer tezkirisi», «chinggizxan ejdatliri we chinggizxan qissi» lirining parische tékistlirini sélishturup toghrilighandin kéyin, ularni rusche terjimisi we izahatliri bilen qoshup san-pétirborgda neshir qilinidighan «rossiye impériyisi arxéologiye ilimi jemiyiti sherq bölümi mejmuesi» ning 5-, 7-, 13-, 15- qisimlirida élan qildurghan. «Qebililer tezkirisi» ning izahliq rusche terjime nusxisi 1858- yili, parsche tékisti sélishturup ézahlanghan nusxisi 1861- yili neshir qilinghan. Chinggizxan ejdatliri qissisi we chinggizxan textke chiqishtin ilgiriki qisssisning parsche tékisti sélishturma izahati we rusche terjimisining izahatliri qushulup, 1868- yili neshir qilinghan. Chinggizxan textke chiqqandin kiyinki qissisining parschisi bilen rusche terjimisi we izahatliri qushulup, 1868- yili neshir qilinghan.
Esli menbe: bulaq zhornili
