Reshid Rehmeti Arat
Türkchidin Yüsüpjan Yasin uyghurchilashturghan
Reshid Rehmeti Arat qazan tatarliridin yitiship chiqqan dunyawi nopuzgha ige meshhur türkolog.
U 1900- yili qazan shehrining gherbiy shimalidiki kona üjümde tughulghan. 1906- 1910- Yillarda bashlanghuch terbiyisini alghan. 1913- Yili qizilyar shehride ottura mektepni, 1918- yili lise(toluq ottura derijisidiki mektep)ni tamamlighan.
1917- Yilidiki bolshiwik inqilabidin kéyin türlük jemiyetler qurulup, ularning qarmiqida her xil zhornallar chiqirilishqa bashlighan. Reshid Rehmeti Arat dostliri bilen birlikte «birlik» namidiki bir jemiyetni qurup, «yashliq téngi» dégen zhornalni chiqarghan we destlepki qelem sinaqlirini mushu zhornaldin bashlighan.
Reshid Rehmeti Arat 1918- yili eskerlikke élinip, aldinqi sepke ewetilgen. 1919-Yili yarlinip sibiriyige yötkiwitilgen. U, sibiriyide qazan tatarliri topliship olturaqlashqan yerlerdiki medeniyet heriketlirining muhim ijrachiliridin birige aylanghan.
1922- Yili gérmaniyige bérip bérlin ünwérsitétining pelsepe fakoltitigha oqushqa kirgen, oqush mezgilide edebiyat, pelsepe we türkologiye bilen munasiwetlik ders we séminerlerge qatnashqan. Bu jeriyanda yene her qaysi yerlerdin kelgen türklerning qurghan jemiyet we uyushmilirigha qatniship, zhornallarda türlük maqalilarni ilan qilghan.
1927- Yili sélishturma türk tili saheside yazghan «altaychida yardemchi péillar we rewish — péillar» namliq maqalisi bilen dokturluq désirtatsiyisini yaqlighan. Uningdin kéyin bérlin üniwérsitétige qarashliq sherq tilliri mektipide shimal türkchisi kespi boyiche léktor bolghan. 1928- Yili bérlin penler akadimiyisige ilmiy yardemchi bolup teyinlengen. 1931- Yili sherq tilliri mektipide shimaliy türklerning tili, edebiyati we tarixi kespi boyiche dotsént bolghan. Bu jeriyanda destlepki ilmiy eserlirini otturigha chiqirishqa bashlighan.
Reshid Rehmeti Arat 1933- yili maarip ministirlikining tekliwi bilen türkiyige kélip, istanbul üniwérsitétining edebiyat fakultitida türk tili we edebiyati kursisigha proféssorluqqa teyinlengen. Shuningdin kéyin edebiyat fakultétining türkologiye bölümide ishligen. 1934- Yili fuad köprülü parlamént ezasi bolup saylanghandin kéyin Reshid Rehmeti Arat yene türkiyat inistitotining mudiri bolghan. Bu wezipisi 1950- yilighiche dawamlashqan. 1949-1951- Yillar arisida bir mezgil londun üniwérsitétining sherq tilliri mektipide tekliplik proféssor süpitide ders ötken. 1958- Yili 4- ayning 26- küni ordinaryüs proféssor bolghan.
Reshid Rehmeti Arat 1942-yili türk tarix qurumining ezaliqigha teyinlengen. Yene xelqara sherqshunasliq jemiyitining sékrétari we bu jemiyet teripidin neshir qilinidighan «sherqshunasliq» zhornilining tehrir heyitining ezasi idi.
Türkiye türkologiyisining qurulushi we yiltiz tartishida aratning büyük bir ejri bar. W. Bangkaup teripidin qurulghan sélishturma türk tili tetqiqatini türkiyige élip kirip omumlashturghan we toluq bir tereqqiyatqa irishtürgen kishi Reshid Rehmeti Arat idi. U bu sahede shinasi tékin, talat tékin, saadet chaghatay we nuri yüje qatarliq tesiri küchlük nurghun oqughuchilarni yitishtürüp chiqqan. Bügünki künde bu ilim tarmiqi türkiye türkologiyiside asasiy orunda turmaqta. Türk(türkiy)tilining bir qanche dewri we sahesini yurutup bergen birmunche eserliri bilen birlikte türk transikripsyon yéziqinimu Reshid Rehmeti Arat ijat qilghan. Bolupmu türk tilining tarixiy tereqqiyatining pasilini sizip bergen esiri türkologiye tetqiqatlirida izchil tetbiqlanmaqta.
Reshid Rehmeti Arat türk tilining omumiy tarixiy tereqqiyatini we omumlashqan shiwilirini dunya boyiche eng yaxshi bilidighan alim. U qedimki türkchining, jümlidin uyghurchining eng büyük mutexessisi, Uyghur yéziqini oqush we yézishni dunya boyiche eng yaxshi bilidighan türkolog. Heqiqeten, türkologiye uning üchün mubarek we ulugh bir ilim sahesige aylanghan. U yawropaliq türkologlarning eng büyüklirining yüzige tikilip turup, «türkologiye siler üchün bir kesip we türmush ötküzüshning bir wastisi, lékin biz üchün her nersidur» deyti we ularning bu sahediki yenggillik bilen qilghan hökümlirige esla yol qoymaytti.
Reshid Rehmeti Arat dawrangsiz, emma heqiqiy menidiki yüksek wetenperwer kishi idi. U, türk milliti(türkiyler)ge kishiler asanliqche qilalmaydighan katta ilmiy emgekliri bilen xizmet qilghan. Yawropa ilim dunyasining xristianliq we türk düshmenliki purap turghan terepliri bilen eng keskin küresh qilghan. «Islam énsiklopédiyisi» ni mushundaq bir süzgüchtin ötküzüp, uni türk tepekkurigha uyghunlashturghan we uninggha bir türk énsiklopédiyisi rohini ata qilghan kishi Reshid Rehmeti Arattur. Démek, türkche «islam énsiklopédiyisi» ning meydangha kilishi Reshid Rehmeti Aratqa tayanghan. Arat türkiye ilim — pinining ghururi bolghan bu eserge rohi jehettikige oxshash, shekil jehettinmu ölchem we mukemmelikni béghishlighan idi. U bu katta qamusqa öz imzasi bilen bir munche maddilarni yazghandin bashqa yene sansizlighan eserlerni terjime qilip kirgüzgen. Reshid Rehmeti Arat tolimu küchlük muhebbet bilen baghlanghan bu eser uning tetqiqat ishlirida eng muhim orun tutqan idi.
Reshid Rehmeti Arat xuddi katta eserlerni otturigha chiqirish üchün yaritilghan ademdek chongqur bir tetqiqat iqtidarigha ige idi. U qolgha algha her qandaq bir mesile we témida bashqilar qaytidin bir nerse déyishke orun qalmaytti. Türk hoquq we hakimiyet pelsepisining eng büyük esiri bolghan «qutadghu bilig» del uning ejri bilen dunyagha özini qayta tunutqinidek, «oghuzname» qedimki türk shéirliri «etebetul heqayiq», «baburname», «turpan tékistliri» (6-we7- tomliri) ni yene u teyyarlap ilan qilghan idi.
Sherqte saxalindin tartip gherpte istanbulgha qeder bolghan jaylarda yashaydighan barliq türklerning kültür we medeniyitini tetqiq qilish we uni dunyagha tunutushni, bu arqiliq türk birlikini yaritishni meqset qilghan <<türk kültürini tetqiq qilish inistituti>>ning paaliyetlirige qizghin ishtiyaq bilen ishtirak qilghan Reshid Rehmeti Arat bu inistitutni özining idialidiki muessise süpitide qarap, uning tereqqiyati üchün jan–dil bilen yardem qilghan. Bu inistitut qurulghan kündin bashlap uning idare ishliri we ilmiy jemiyetliride paal wezipe ötigen we ilmiy tetqiqat ishlirigha dawamliq qatnashqan.
Türklerning ilmi hayati we milliy sheripi üchün büyük ejir singdürgen reshid rehmiti arat 1964- yili 11- ayning 29- küni alemdin ötken. Uning maddi hayat derixi 64 yil yashap qurughini bilen meniwiy hayat derixi bolsa türk dunyasi ichide menggü yashirip turidu.
Türkologiyining, jümlidin uning muhim bir tarmiqi bolghan uyghurshunasliqning tereqqiyati üchün köp ejir singdürgen bu büyük alimning hayati we ilmiy paaliyiti heqqidiki bilishimiz eslide bolushqa tigishlik kölemdin tolimu yiraq qaldi. Medeniyet tariximiz we tilimizgha chin könglidin sadiq bolup ishligen bu alimning hayat sergüzeshtlirini burunla tunushturush we uning ilmiy emgekliri ichidiki uyghurlargha ait eserlerni terjime qilip xelqimizge sunush zörür idi. Bolupmu <<qutadghu bilig>>tek katta eserlerni heqiqiy salahiyiti bilen qayta otturigha chiqarghan bu alim ashu eserning mirasxorliri bolghan uyghurlar teripidin heqliq bir bahagha irishishi kérek idi. Bu elbette alimning eziz xatirisige bolghan hörmitimiz we teshekkurimizning bir belgisi hésaplinatti. Lékin, hazirgha qeder bundaq bir téma qolgha élinmidi. Ilmiy muhitimizmu uning ismini peqet mundaqla bir tilgha élip ötüp kitish bilenla kupayilinip keldi. Epsus eslide türkologiye tetqiqatida bu alimning aldida peqet bir heweskar yaki bir oqughuchi süpitide teriplinishke tigishlik bolghan wambériy, radlof, saméylowéich qatarliq bir türküm alimlar bolsa türk tili tetqiqatida birmunche xataliqlarni sadir qilghinigha qarimay türkologiyining büyük ustazliri süpitide tunutuldi. Bügünki künde bizde her bir kishi körüsh pürsitige irishken <<qutadghu bilig>>, <<oghuzname>>, <<etebetul heqayiq>> we <<baburname>> qatarliq eserlerdin iptixarliq bilen söz échiwatqan chéghimizda bu eserlerning talay esirlerdin kéyin qayta dunyagha kilishide Reshid Rehmeti Aratning qanchilik méhniti we ejri singgenlikini toluq hés qilalmiduq, hés qilghan bolsaqmu buni anche tilgha élishni xalimiduq. Hetta alimning buningdin 20 nechche yil burun uyghurchigha örülgen hem 1989- yili shinjang ijtimaiy penler akadimiyisi teripidin neshir qilinip ichki qisimda tarqitilghan <<chetel alimliri – qutadghu bilig heqqide>> namliq mejmuege kirgüzülgen <<qutadghu bilig>>ke ait bir maqalisiningmu kemtük we nachar terjime qilinghanning üstige nurghun mezmunlirining esli pikirge zit terjime qilinishi Reshid Rehmeti Aratning bizdiki qutadghu bilig tetqiqatchiliri teripidin tenqid qilinishigha sewepmu bolghan idi. Bu elbette kishini tolimu échindüridighan bir ehwal.
Türkiyide osman fikri sertqaya alimning ilgiri ilan qilinghan barliq eserlirini toplap chong hejimlik kitap qilip neshir qilishta nahayiti chong küch chiqardi. Netijide alimning osman fikri sertqaya teripidin destlepki qedemde teyyarlanghan bir yürüsh eserliri 1987- yili türk kültürini tetqiq qilish inistituti teripidin <<maqalilar>>(1- jild) dégen namda neshir qilindi. Bu kitapta Reshid Rehmeti Aratning hayati we ilmiy paaliyetliri tunushturulush bilen birlikte eserlirining omumiy tizimliki we 90 gha yéqin esirining toluq tékisti birilgen. Uyghurlargha alaqidar eserlirimu köprek mushu kitapta uchraydu. Tetqiqat organliri teripidin tetqiqat qilinmaqchi bolghan her qandaq bir témige munasiwetlik barliq menbeler qandaq mahiyetke ige bolushidin qetiy nezer toluq toplinip andin tetqiq süzgüchidin ötküzülüshi eqelli bir sawatqa aylanghan bügünki künde Uyghur ilim saheside Reshid Rehmeti Aratning munasiwetlik eserlirining körülmesliki, Uyghur oqurmenlirining bu alimning tetqiqat miwiliridin toluq behir alalmasliqi kishini bekmu échindüridu. Bu büyük alimning eserlirini uyghurchigha terjime qilish eslide shinjang ijtmaiy penler akadimiyisi we junggo Uyghur tarixi we medeniyiti tetqiqat jemiyitige oxshash ilmiy organlar we jemiyetler teripidin teshkillik halda ishlinidighan muhim bir ilmiy emgek idi. Lékin, türlük sewepler tüpeylidin bundaq bir téma hazirgha qeder qolgha élinmidi. Elbette bu xususiy bir arzu bolushtin halqighan bir ilmiy métod mesilisidur. Shu wejidin men Uyghur muhitini bu alimning munasiwetlik eserliridin xewerdar qilish meqsitide uning qolumgha chüshken eserlirini uyghurchigha örüp ilan qilishni özümning ilmiy paaliyetlirining biri qilip tallidim. Elbette bu yolda ilmiy qudritim yetken we neshriyat imkaniyetliri yar bergen dairide tirishimen. Tüwende oqurmenlerge sunulghini alimning 1947- yili türkiyide ilan qilinghan «qutadghu bilig» ning metin nusxisigha yazghan kirish sözidur. Uyghurche terjimisi bolsa bu eserning 1979- yili türk til qurumi neshriyati teripidin neshir qilinghan 2- basmisigha asasen ishlendi. Uyghurchigha «qutadghu bilig – ke kirish» dégen mawzu bilen örülgen bu maqale eslide 11 kichik mawzudin teshkil tapqan bolup, uning ichidiki 11- mawzu «qutadghu bilig» ning baplar munderijisidin ibaret bolghachqa hem bu munderije «qutadghu bilig» ning uyghurche nusxisida alliqachan oqurmenler bilen yüz körüshkechke, terjime dawamida uni qisqartishni layiq taptuq. Shuni eskertish kérekki, bu maqale lyubing teripidin xenzuchighimu terjime qilinip,1991- yili shinjang xelq neshriyati teripidin neshir qilinghan «qutadghu bilig tetqiqatigha dair terjime maqalilardin tallanmilar» (1- qisim) namliq kitapta ilan qilinghan. Terjime dawamida maqalining türkche we xenzuche nusxilirini birmu — bir sélishturup körüshni unutmiduq. Netijide melum boldiki, lyubing maqalini nahayiti iditliq we estaidil halda terjime qilghandin sirit, eserning pikir qurulmisigha sadiq bolup, aptorning qelimige mensup herqandaq bir ibare, términ we bashqa atalghularni eyni shekli bilen alghan. Bizmu terjimimizde lyubing qollanghan bu métodni tedbiq qilduq .
– Uyghurchilshturghuchidin
1- «Quadghu bilig» we türkologiye
Türk tili we edebiyatidikige oxshash türk kültür tarixiningmu eng katta eserliridin biri bolghan «qutadghu bilig» téxi qol tekküzülmigen bir abide halitide aldimizda turmaqta. Yalghuz «qutadghu bilig» ningla emes, uningdin burun yaki uningdin kéyin yézilghan bir munche eserlerningmu bügünge qeder her kim teripidin ishenchilik halda paydilinilidighan bir shekilde retlenmigenlikining tebiiy sewepliri bar. Bu seweplerdin biri ayrim dewr we kültür muhitlirida türkler wujudqa keltürgen bu xil eserlerning toghra oqulishi we chüshinilishini teminleydighan asaslarning hazirgha qeder yaxshi hazirlanmighanliqidur. Fililogiyining bashqa sahelirige nisbeten xélila yéngi bir ilim tarmiqi bolghan türkologiye qisqa mezgil ichide tiz ilgiriligen bolsimu, bu sahede téxichila chéchilangghu halette turiwatqan tetqiqatlarning netijilirini közdin kechürüp asanla murajiet qilinidighan el kitaplirini wujudqa keltürüshke téxi purset tapalmidi. Öz sahesidiki tetqiqatlarni teshwiq qilidighan we retke salidighan bir teshkilatqa ige bolmighan bu ilim tarmiqining tereqqiyati köpinche pidakarliq bilen ishleydighan we sani nahayiti cheklik bolghan alimlarning shexsiy gheyret we imkaniyitige baghliq bolup qaldi. Bashqa muhim seweplerdin biri türkologiye saheside bir tereptin öz tarmaqliri, yene bir tereptin türkologiye bilen nahayiti yéqindin munasiwetlik bolushi zörür bolghan ilim tarmaqliri arisida zich hemkarliqning qurulmighanliqidur. Bu sahediki tetqiqatlarni retlesh ishini üstige alghan tarmaqlardin bu xusustiki chüshenche we alaqini biraz kücheytishni arzu qiliwatqan chéghimizda pütün ilim dunyasiningmu ulardin mushuni kütiwatqanliqini eslitip ötüsh orunluqtur.
<<qutadghu bilig>>ning ereb yéziqi bilen yézilghan nusxiliri peqet kéyinki yillarda toluqlinip neshir qilindi. Bu eser üstide bügünge qeder élip bérilghan tetqiqatlargha asas bolghan nusxining kéyinki dewr Uyghur yéziqi bilen yézilghan bolushimu uningdin keng dairide paydilinishqa tosalghu boldi. Eserni tunji qétim oqush we terjime qilish tejribilirimu türkologiyining xéli destlepki basquchigha we taza toluq bolmighan bir teyyarliq dewrige toghra keldi. Bu destlepki tejribilerning eng muhimi bolghan radlofning neshir nusxisida qollinilghan alfabening, yeni muhit teripidin adetlenmigen bir alfabe we transikripsyon sistémisining eser yézilghan tilning fonétikisigha zit bolushimu yalghuz wasitiliq halda alaqidar bolghan muhitningla emes, belki yene mushu sahede ishligenlerningmu bu emgekning mehsulidin paydilinishini qiyinlashturdi. Shu wejidin bu tetqiqatlarmu xuddi eserning nusxilirigha oxshash keng oqurmenler topidin yiraqta qaldi we ilim muhitidimu öz ehmiyiti bilen munasip bir itibargha irishelmidi. Shuning bilen eser heqqide hazirgha qeder bilgenlirimiz esli metinning tetqiqatigha emes, köpinche u xil yaki bu xil munasiwetler bilen parche – parche halette élip bérilghan tetqiq netijilirige tayanghanliqi üchün bu sahede otturigha qoyulghan pikirler bir birini toluqlimighandin bashqa köpünche xata we bir birige zit bir mahiyetni ipade qildi. Köpinche eserni sirttin teriplesh we mawzusini éniqlashta körülgen hem bir birini tutmighan bu pikirler eserning ichki qimmiti heqqide qandaq tesewwur we chüshenchiler bilen uchrishidighanliqimizni perez qilishqa yiterliktur dep qaraymen.
«Qutadghu bilig» ning mushundaq bir chette untulup qélishining sewepliridin biri eser yézilghan dewrning meyli siyasi yaki kültür tarixi jehettin bolsun, türk – islam muhitining nahayiti muhim bir basquchini teshkil qilghinigha qarimay, bügünge qeder tamamen namelum halette qalghanliqidur. Bügünki künde türk tarixining hich bir dewrining heqiqiy menisi bilen yoritilghanliqini, maddiy we meniwiy bayliqlirining tarixiy pasil ichide tertiplik bir shekilde yerleshtürülgenlikini we netijilirining özidin burunqi we kéyinki dewrlerge baghlanghanliqini otturigha qoyush mumkin emes. Bularning ne ana menbeliri qédirip közdin kechürülgen bolsun, ne bu dewrning kültür menbeliri her kim paydilinalaydighan bir halgha keltürülgen bolsun. Bu xil weziyette qolgha chüshken her qandaq bir eserni we uning bilen baghlinishliqi bolghan mesililerni muhit we tarixy pasil ichide tetqiq qilish qéyin, hetta imkansizdur. Netijide bu yolda élip bérilghan tetqiqatlarmu köpünche shexsiy mulahizilerning pasilidin halqiyalmay, müjmel qimmetlerni ipade qilishtin ilgirilep kitelmidi.
Qaraxaniylar dewri üchün hazirghiche murajiet qilinidighan eng yaxshi tetqiqat süpitide bartoldning buningdin yérim esir ilgiri yazghan türkistan heqqidiki esiri(<<mongghul istilasigha qeder türkistan>>)[1][1]aldimizda turmaqta. Buningda bir munche mesililer mujmel bolsimu, shu waqitqa qeder melum bolghan menbelerdin eng yaxshi bir shekilde paydilinilghan. Muellip bu esiride köprek qaraxaniylar dölitining gherb qismi heqqide toxtalghan we bizning bu yerde esli diqqitimizni tartqan sherq qismi heqqide bolsa xélila ilgiri yazghan bir maqalisini[2][2]tilgha élish bilen kupayilengen. Epsus, bu maqalige irishish mumkin bolmidi. Mewjut menbelerningmu bu döletning tarixi heqqide nahayiti az melumatni öz ichige alghanliqi körülmekte. Sherq tarixchiliri köp toxtalghan hökümdarlarning textte olturghan yilliri we neseplirimu bu dewr üchün toluq éniqlanmidi. <<qutadghu bilig>> teqdim qilinghan tawghach ulugh bughra qara xan ebu eli hesen binni sulayman arslan qaraxanning qaraxaniylar hökümdarliri jedwilide ornimu yoq. Bu zatning uzun bir dewr dawamlashqan hökümdarliqi ashu dewrge ait bolup, bu peqet yerkende tüzülgen erebche bir mehkime wesiqisi arqiliq éniqlandi.[3][3] Bu wesiqe bilen birlikte yerkende tépilghan wesiqilerning sani on besh parche bolup, köpinchisining waqti yézilghan we hijriye 474-529(1081-1135) yillirida tüzülgen. Bu wesiqilerning yette parchisi erebche, yette parchisi türkche(buning ichide töt parchisi ereb yéziqida, üch parchisi Uyghur yéziqida yézilghan) idi. Erebche yézilghanliri arisidiki bir parche wesiqide shahitlarning imzasining Uyghur yéziqi bilen yézilghanliqi melum. Qaraxaniylarning destlepki dewrliri üchün muhim melumatni öz ichige alghanliqi bildürülgen ebul fazil muhemmed ibn hüseyin beyheqi(386- 470 = 996- 1078)ning esiridin téxiche paydilinidighan ehwalda emesmiz. Bu derijide qarangghu halette qalghan bir dewr üchün ne qeder muhim ikenliki özligidin melum bolghan bu eser we wesiqilerning bügünge qeder tetqiqat sirtida qélishini ilim namida izahlash qéyin. Qaraxaniylar tarixi biz üchün yalghuz bir türk dölitining tarixi bolush jehettinla emes, hemmidin bekrek pütün türk millitining öz tarixiy teqdirige yéngi bir nishan körsitidighan yéngi bir kültür chembirikige kirgenlikining maddiy we meniwiy asaslirini aydinglashturup birish jehettinmu muhimdur.
2- Qaraxaniylar we uning qoshniliri bilen bolghan munasiwetliri
Qaraxaniylardin islamiyetni tunji bolup qobul qilghan we qeshqerde tunji türk – islam dölitini qurghan abdulkerim satuq bughra qaraxanning meyli kishiliki yaki islamiyetni qobul qilishi heqqide bolsun, menqibeler(tarixiy shexsler heqqidiki hékayet- t)din bashqa bir nerse bilmeymiz. Bu menqibelerning eng qedimkisi abdul ghafirning qeshqer tarixigha ait esiridin neqil keltürgen jemal qarshi(ebul fazil bin muhemmed)ning hijriye681- yili(1282) qeshqerde yazghan <<mülheqatus surah>> dégen esiride xatérilengen. Buninggha asaslanghanda, satuq bughraxan islamiyetni qaraxaniylarning hémayisini tileshke mejbur bolghan samaniylar xanidanigha mensup shahzade nasirning tesiri astida 12 yash chéghida qobul qilghan we 25 yashqa kirgende qaraxaniylar textige chiqqan. Satuq bughraxan hijriye 344-yili(955) alemdin ötken we qeshqerning shimalidiki artish(artuch)qa depne qilinghan. Ibnül esir hijriye 349- yili(960) nopusi intayin köp bir türk topining islamiyetni qobul qilghanliqini bayan qilidu. Tarixiy xatirilerning taza éniq emeslikini nezerde tutup, bu weqelerni birleshtürüp qarighanda tünji türk — islam dölitining qurulushi yaki mewjut islam merkezlirining küchiyishi üchün zörür bolghan asasning hazirlanghanliqini tesewwur qilighili bolidu. Sherqiy türkistan(shinjang—t), bolupmu qeshqerning we uning etrapidiki jaylarning yéqin sherq bilen yiraq sherq otturisida muhim bir ötkel noqtisi bolushi we bu rayunlarda islamiyettin burun tarqalghan dinlarning tarixi nezerde tutulsa, bu yerlerning islam dunyasi bilen bolghan munasiwiti téximu qedimki dewrlerge taqalghinidek, islamiyetning bu yerde öz jamaitini xélila ilgiri shekillendürgenlikini qobul qilishtimu artuqche ikkilinishke orun qalmaydu.
Qaraxaniylar dölitining esli merkizi qeshqer (ordu kend) bolush bilen birlikte döletning destlepki dewrlerde shimalda balasaghun(qoz ordu)gha qeder kéngeygenlikini we bu yerning qaraxaniylarning eng muhim kishiliridin biri bolghan harun teripidin ikkinji paytext qilip bikitilgenlikini körimiz. Kéyinche dölet gherpke qarap kéngeygen mezgilde we gherbiy qisimning merkizi semerqendke köchürülgenge qeder mushu yerlerning arisigha jaylashqan özkend muhim bir idare merkizige aylandi. 11- Esirde ahalisi türkler bilen soghdilardin teshkil tapqanliqi melum bolghan balasaghun( qoz ordu, yerlik ahalilar teripidin quz ulush kéyinche quz baliq dégen namlar bilenmu atalghan) Mehmud Qeshqerining esiride shöhretlik we meshhur bir sheher süpitide uchrisimu, sheherning esli ornini teyin qilishta qéyinchiliqqa duch kelmektimiz. Buning taraz(talas, bügünki ewliya ata)ning sherqiy shimalida bolushi yaki toqmaq shehrige toghra kélishi éhtimalgha yéqin. Her halda chu deryasining jenubiy qismida ikenliki éniqtur. Özkend heqqide Mehmud Qeshqerining esiride birilgen melumat bashqa mezmunlargha nisbeten xélila az.[4][4]
Türklerning nisbeten kichik tarmaqlirini öz ichige alghan we tebiiy haliti jehettin muhapizet qilinidighan bu muhim noqtilar qaraxaniylarning qoligha ötkende döletning kéngiyish pilani mewjut weziyetke asasen tebiiy halda éniq körülüshke bashlidi. Qaraxaniylarning sherqtin bekrek gherpke qarap burulushining sewebini bu sulalining islam dunyasi bilen bolghan baghlinishliqi we samaniylarning ajizliqi sewebidin gherbiy türkistan ishlirige arilishishning téximu qolay bolghanliqidin bashqa yene bu dewrlerde türk qebililirining gherpke qarap köchkenliki bilenmu izahlash mumkin. Hazirgha qeder asasiy belgiliri bilen éniqlanmighan bolsimu, türk qebililiri otturisidiki mewjut milliy baghlinishning nahayiti küchlük bolushi we gherpke qarap ilgiriligen türk qebiliri ichide qaraxaniylargha reqip bolalighudek yene bir türk dölitining téxi qurulmighanliqi bu qebililerning birla türk döliti merkizige baghlinish imkaniyitini asanlashturdi. Türk milliy enenisige wekillik qilghan qaraxaniylarning samaniylargha nisbeten bu tarqaq jameetlerni tizla özige qaritishi nahayiti tebiiydur. Qeshqerning tebiiy bir ichki hoylisi bolghan xotenning ishghal qilinishimu xéli kéyinki waqitqa qalghan idi.
Türk döletliri türk qewmiy teshkilatidin üstün turush bilen birlikte ashu qewmiy teshkilat asasida qurulghanliqi sewebidin bularning hich biriside heqiqiy bir idari merkizi tesis qilinmighan idi. Döletning ayrim bölgilirining ichki we tashqi idare ishlirida nahayiti keng salahiyet bilen xanidan ezalirining idare qilishigha tapshurulishi we bu bölgilerning duch kelgen ehwallargha qarap bir biridin nahayiti perqliq bir süret bilen tereqqiy qilishi esli merkezning ehmiyitini köp qétim ajizlatqan yaki emeldin qaldurghinidek, dölet rehberlikidiki warisliq meslisinimu bir talash– tartish témisigha aylandurghan we yillarning إtishi bilen sani artip barghan reqiplerni bir biridin her waqit xewpsireydighan haletke keltürüp qoyghan. Bu xil weziyette, bolupmu aridin küchlük bir shexs otturigha chiqip öz hakimiyitini bashqilargha qobul qilduralmighan dewrlerde döletning omumiy menpeetini mudaipe qilish qéyinlashti, hetta bu mumkin bolmaydighan halgha kélip qaldi. Teripini qilip bir munche gep qilishqa bolidighan we öz dewride qewmiy teshkilat asasigha tayanghan türk milliy qurulmisi jehettin paydisiz bolmighan bu xil idare qilish sheklining, bolupmu tashqi düshmenler bilen dawamliq munasiwette bolush halitide turghan döletler üchün apetlik bir netijini biridighanliqini déyishningmu hajiti yoqtur. Qaraxaniylar dölitining nisbeten qisqa bir mezgil dawamlishishida we qedimiy kültür saheliride qurulghanliqigha qarimay, türk kültür tarixida özidin kütülgen netijilerni birelmigenlikidimu bu xil muqimsizliqning chong bir tesiri bolghanliqi éniq. Shundaqtimu qaraxaniylar gherpke qarap mangghan türk qewmlirining rehberliki bashqa bir türk xanidani bolghan selchuqlargha ötkenge qeder bularning milliy xususiyetlirini qoghdash shekli arqiliq özining tarixiy wezipilirini orundidi .
Qaraxaniylarning gherbiy türkistan ishlirigha tunji qétim arilishishi harun(383 /993)ning balasaghundin bashlighan herbiy yürüshi bilen bashlandi. Harun mawreünnehride héchqandaq bir küchlük qarshiliqqa uchrimay buxaragha qeder ilgirilidi we bu yerde alliqachan ajizliship ketken samaniylarning qoshunini meghlup qilip, 992-yili buxarani nuh(hijriye 387- yili/miladi997- yili alemdin ötken)ning qolidin tartiwaldi. Lékin bu tunji ghelibidin paydilinilmidi. Harunning késelge duchar bolushi bilen qaraxaniylar qoshuni chékindi. Samaniylarning ajiz haliti we qaraxaniylarning hujumi kéyinche samaniylarning ornini alghan gheznewiylerning bash kötürishige paydiliq weziyet yaratti. Hijriye 367- yili(977) ghezne emiri dep ilan qilinghan sewüg tiginmu hijriye 386- yili qaraxaniylardin nasir(hijriye 403- yili/miladi1012- 1013-yilliri alemdin ötken)ning özkendtin atlanghan qoshunimawreünnehrige kirgen waqitta nuh teripidin yardemge chaqirildi. Sewüg tigin bilen nasir otturisida tüzülgen kélishimge asasen sir derya hawzisi qaraxaniylarning idare qilishigha ötti. Sewüg tigin bolsa amu deryasining jenubidiki bütün ölkilerning heqiqiy hökümranigha aylandi. Nuhning ölümidin kéyin nasir urushsizla buxarani ishghal qildi(389/999). Lékin, nasir qaraxaniylar qoshunini bir qanche qétim meghlubiyetke uchratqan samaniylardin ebu ibrahim ismail(395/1005) bilen yene bir mezgil urush qildi.
Shuningdin kéyin samaniylar mesilisi hel boldi, gherbiy türkistanda ikki türk hökümdari bir biri bilen qarshilishishqa bashlidi. Bir tereptin türkistandin bekrek hindistan bilen meshghul bolghan gheznewiylerning, yene bir tereptin merkezge bek sadiq bolmighan bu bölgilerning béshidiki öz xanadan ezalirigha anche ishenmigen qaraxaniylarning öz ehwalini yaxshi chüshinip aridiki dostluqqa ehmiyet bergenlikini körimiz. Mehmud gheznewi (389-421 = 999-1030)ning nasirning qizi bilen toy qilishi bu yaxshi munasiwetni tughqanchiliq alaqisi arqiliq kücheytti. Nasirdin kéyin uning ornigha chiqqan toghan(hijriye 408-yili/miladi 1017- 1018- yilliri alemdin ötken)mu mehmudning ittipaqchisigha aylanghinidek, uning qérindishi we text warisi arslanxan(hijriye 416 -yili/miladi 1025- yili alemdin ötken) dewridimu bu yaxshi munasiwet dawam qildi. Mehmud özining chong oghli mesudni arslanxanning tughqanliridin bir qizgha öylendürdi. Kélin belxte katta murasim bilen qarshi élindi. Qaraxaniylardin semerqend xani yüsüp qadirxanning toghanxanning ölimidin kéyin arslanxanni itirap qilishni xalimighanliqi sewebidin mesilini hel qilish üchün mehmudqa murajiet qilinghanliqini körimiz. Shuningdin kéyin qaraxaniylar dölitining textige chiqip küchlük nopuzi arqiliq xanidanning bashqa ezalirigha öz hakimiyitini mejburi itirap qildurghan yüsüp qadirxan 1019-yili mehmud bilem körüshti. Netijide ikki dölet otturisidiki ittipaqdashliq munasiwiti téximu kücheydi. Qaraxaniylarning xanidan ezaliri arisidiki ichki nizadin paydilanmaqchi bolghan mehmud hijriye 416-yili(1025) semerqend etraplirigha qeder kelgen waqitta ikki hökümdar qayta körüshüp otturidiki mesililer heqqide kéngiship, ziyapet birish we her ikki terep bir birige köp sogha teqdim qilish arqiliq ishni nahayiti chirayliq hel qildi. Kéyinche toluq ijra qilinmighan bu kélishim qaraxaniylarning xanidan ezaliri arisidiki bezi ixtilaplarning hel qilinishigha ait(mawre ünnehrini eli tiginning qolidin tartiwélip yüsüp qadirxanning ikkinji oghli yaghangha ötküzüp bérish, qadirxanning qizini mehmudning ikkinji oghli muhemmedke we mehmudning qizini yaghangha yatliq qilish) mezmunlarnimu öz ichige alatti.
Mehmud hijriye 421- yili(1030) alemdin ötkendin kéyin, kichik oghli muhemmed uning ornigha chiqip qisqa waqit textte olturdi. Uning ornigha mesud chiqqandin kéyinmu otturidiki munasiwet burunqidek dawamlashti. Mesud 1031- yili textke chiqqanliqini bildürüsh we burunqi dostluqini dawamlashturush istikide qeshqerdiki yüsüp qadirxangha bir elchiler ömikini ewetti. Bu elchiler ömikining wezipiliri ichide qadirxanning qizini mesudqa we qadirxanning oghli bughra tiginning qizinimu mesudning oghli mewdudqa yatliq qilish heqqidiki arzumu bar idi. Lékin, bu muzakiriler yüsüp qadirxanning ölümi( /4231032)sewebidin biraz uzungha sozuldi. Mesud enenini orundash üchün qeshqerdiki bughra tigin sulayman arslanxan(hijriye 425- yaki 448 -yili/miladi 1034- yaki 1056-yili alemdin ötken)gha dadisining ölümige teziye bildüridighanliqini we uning textke chiqqanliqini tebrikleydighanliqini uqturdi. Elchilermu wezipisini muwappiqiyetlik tamamlap hijriye 425 – yili1034 ) gheznege qaytti. Mewdüdning layiqi yérim yolda alemde ötken. Emma mesudning layiqi gheznege salamet uluship, u yerde katta murasim we tentene bilen qarshi élinghan.
Her ikki terep üchün muhim bolghan bu ittipaq we dostluq ipadilirige qarimay, bu ikki dölet otturisida bezide sewepliri taza éniq bolmighan urushlar(hijriye 396- yili/miladi 1006- yili mehmud hindistangha yürüsh qilghanda nasirning nishapur, tus we belxni ishghal qilishi we mehmudning arqigha qaytishi bilen éghir meghlubiyetke uchrishi, hijriye 398-yili/miladi 1008- yili yene bir dehshetlik urushning yüz birishi we nihayet hijriye 410- yili/miladi1019- yili arslanxan bilen qadirxanning birlikte mehmudning memlikitige hujum qilishi) yüz bergen bolsimu, buning aridiki munasiwetni özgeritkidek bir xaraktir almighanliqi körülidu.
Qaraxaniylarning öz ichidiki ixtilapi kücheygenséri merkezning téximu bekrek ajizlashqanliqi we gherbiy türkistan ishlirigha paydiliq bir herikette bolalmighanliqi melum. Mesud mehmudning qizining textke warisliq qilish mesilisige arilishishidin qorqghanliqi üchün uni yaghangha birishni xalimighinidek, éli tiginge qarita siyasitinimu özgertken we özige qarshi heriketke ötken seljuqlar bilen bolghan urushta yardem qilish sherti bilen éli tiginning oghli alp tigin bilen kélishishning lazimliqini his qilghan. Shuning bilen mesudning oghli seid alp tiginning singlisi bilen we mehmudning tughqanliridin biri bolghan nasirning qizimu alp tigin bilen toy qilghan.
Hijriye 430 – yili(1039) mawreünnehrining hökümranliqi nasirning oghli ibrahimning(böri tigin, hijriye 460 – yili/miladi 1068 – yili alemdin ötken) qoligha ötti. Mesudning ittipaqdishi bolghan alp tiginge qarshi herikiti selchuqlar teripidin qollashqa irishken we qaraxaniylar teripidinmu qarshiliqqa uchrimighan ibrahim destlepte qaraxaniylarning bir wassalidek heriket qildi, lékin uzun ötmey bu rayonni ayrim bir dölet halitige keltürüwaldi. Bu ishta selchuqlarning 1040 -yili mesud gheznewiyni meghlup qilip xorasanda hakimiyetni qolgha élishiningmu paydisi boldi. Bu weziyet anche uzun dawamlashmidi, gheznewiylerning ornini igiligen selchuqlarmu mawreünnehride hakimiyet üchün urush bashlidi. Ibrahimning ölümidin kéyin, uning ornigha chiqqan shemsül – mülk(hijriye 472- yili /miladi 1080-yili alemdin ötken)ning dewride selchuqlarning hujumi köpeydi. Nihayet melikshah( hijriye- 485yili / miladi 1092- yili alemdin ötken)ning qilghan herbiy yürüshidin kéyin shemsül – mülk selchuqlarni özige metbu dep itirap qildi. Qaraxaniylardin yüsüp qadirxanning oghulliri toghrul bilen harunning bu weziyettin paydilanmaqchi bolup shemsul – mülk üstige yürüsh qilghanliqi we ikki qaraxaniylar döliti otturisida xojentning chégra qilip bikitilgenliki melum. Shemsül- mülkning ornigha inisi xizir(hijriye 473- yili/miladi1081- yili alemdin ötken) we uning ornigha oghli ehmed(hijriye 488- yili/miladi1095- yili alemdin ötken) textke chiqqan. Ehmed dewride malikshah hijriye 482 – yili(1089) buxarani ishghal qilip, yene bir qétim semerqendke qarap yürüsh qilghan we özkendke qeder ilgirilep barghan. Bu munasiwet bilen qeshqer xani özkendke kelgen we ikki hökümdar otturisida melikshahqa paydiliq bir kilishim tüzülgen.
Gherbiy qaraxaniylarning tarixi shuningdin kéyin selchuqlar bilen ching baghlinip ketti. Bu yerde höküm sürgen qaraxaniylar selchuqlarning béqindisi süpitide heriket qilatti. Shundaqtimu gherbiy türkistanda hayat daim tinchliq ichide ötken emes. Bu yerdiki weziyetni özige paydiliq halda ongshash üchün meyli melikshah yaki senjer bolsun selchuqlar bir qanche qétim semerqendke qarap yürüsh qilishqa mejbur boldi. Bu dewrde memliketni idare qilghan eng muhim kishi sulayman oghli muhemmed arslanxan( hijriye 525/miladi 1131- yili alemdin إtken) idi. 1109- Yili ichki muqimliqni yaratqan muhemmed arslanxan dewride bu yerler 20 yil xatirijemlikke irishti. Senjerning إlümidin kéyin(552 /1157) mawreünnehrini hökümranliq astigha alghan xarazimshahlar dewridimu we gherbiy qaraxaniylarning axirqi wekili osman(hijriye 610 – yili /miladi 1213- yili alemdin ötken) ning dewrige qeder bu weziyette chong bir özgirish bolmighan bolsa kérek.
Qaraxaniylarning esli merkizi bolghan qeshqer, balasaghun, özkend we bu sheherlerge qarashliq bölgilerning tarixi gherbiy qaraxaniylar tarixigha nisbeten xélila qarangghu. Islam tarixchilirining eserliride qaraxaniylar heqqide bularning إzidin bekrek islam dunyasi bilen bolghan munasiwetliri sewebi bilen melumat birilgen. Shu seweplik, bu tarixchilarning eserliride islam dunyasining merkizige yéqin bolghan we u yerdiki weqelerge ishtirak qilghan gherbiy qaraxaniylar heqqide xéli köp melumat uchrisimu, bu merkezdin yiraq bolghan we u yerdiki weqeler bilen alaqisi nahayiti az bolghan sherqiy qaraxaniylardin söz échilmighan idi. Bezide tasadipiy uchraydighan xatirilerde birilgen melumatmu köpünche xata we qalaymiqandur. Bir pütün qaraxaniylar dölitining bashchisi süpitide tunulghan axirqi hökümdar yüsüp qadirxanning oghli we text warisi sulayman arslanxan boldi. Yuqirida tilgha élinghinidek, qeshqerde hijriye 433-yili(1034) bu salahiyettiki sulayman arslanxan bilen mesud gheznewiy arisida ittipaq tüzüldi. Nasir oghlu ibrahim(böri tigin)ning mawreünnehridiki herikiti netijiside qaraxaniylar döliti sherq we gherptin ibaret ikki qisimgha bölünüp ketti. Lékin, ibrahimning dewrige yaki hich bolmighanda sulayman arslanxanning ölümige qeder gherbiy qisimning qeshqer hökümdarini döletning reisi süpitide itirap qilishni dawamlashturghanliqi ihtimalgha yéqin.
Yüsüp qadirxanning wapatidin kéyin, uning qeshqerde chong oghli sulayman arslanxan(bughra tigin), taraz(talas), isfijab we shash(tashkend)ta kichik oghli mehmud(muhemmed) bughraxan(yaghan tigin) we özkendte bashqa ikki oghli tughrul bilen harun hökümranliq qildi. Bu merkezler otturisidiki munasiwetlerning qandaq shekilde dawam qilghanliqini körsitip biridighan éniq melumatlar bolmisimu, qollanghan ünwanlirigha nezer sélinsa qeshqer xanining bashqa merkezlerning hإkümranliri teripidin bashchi süpitide tunulghanliqi qobul qilinidu. Shemsül- mülkke qarshi élip bérilghan we qaraxaniylarning sherqiy we gherbiy qismi otturisida xojendni pasil qilip bikitish bilen axirlashqan herbiy yürüsh her halda tughrul( hijriye 467- yili/miladi 1074- 1075- yilliri alemdin ötken) bilen harun(hijriye 496- yili/ miladi1103 – yili alemdin ötken) teripidin élip bérilghan. Isfijab we uning etrapidiki jaylargha hökümranliq qilghan mehmud bughraxan we uning warislirining köpünche gherbiy qaraxaniylar tewesi bilen alaqidar ishlarda bolghanliqi melum. Bu ailige mensup bolghanlardin mehmudning newrisi qadirxan jebrail hijriye 495 – yili(1102) mawreünnehrini ishghal qildi we selchuqlar ziminigha qeder ilgirilep birip, tirmizni aldi. Lékin bu sheher etrapida yüz bergen urushta senjer teripidin meghlup qilinip öltürüldi. Ashu ailidin bolghan muhemmed arslanxanmu gherbiy qaraxaniylarning textidiki eng muhim kishilerdin birige aylanghan idi.
Qeshqerde höküm sürgen sulayman arslanxan we uning text warisliri heqqidimu melumatlar nahayiti az. Hijriye 423- yili (1032) dadisining ornigha chiqqan sulayman arslanxanning hijriye 448 – yili(1056)gha qeder höküm sürgenliki ihtimaldur. Qolimizda mewjut xatirilerde sulayman arslanxandin kéyin yene tüwendiki hإkümdarlarning ismliri birilgen: 1- hesen binni arslan, 2- ehmed binni hesen, 3- ibrahim binni ehmed, 4- muhemmed binni ibrahim, 5- yüsüp binni muhemmed, 6- muhemmed binni yüsüp. Bulardin hesen binni arslan(hijriye 496- yili/miladi 1103- yili alemdin ötken)gha hijriye 462 – yili(1069- 1070 ) yézilghan <<qutadghu bilig>> teqdim qilinghinidek, yene ashu hökümdar dewride hijriye 474- yili(1082) yaki 496- yili(1101) yerkende tüzülgen bir mehkime wesiqisimu mewjut. Ehmed binni hesen hijriye 496- yili(1103) textke chiqqan bolsa kérek. Bu hökümdarning 1105- yili mehmud binni abdül jelilül kashgheri dégen bir kishini xelife müstazhir billahning hozurigha elchi qilip ewetkenlikini we xelipining uninggha <<nurüddin dewle>> ünwanni bergenlikini bilimiz. Ashu hökümdar hijriye 522- yili(1128) qeshqerdin bir künlük yiraqliqtiki jayda qaraxitaylarni meghlubiyetke uchratqan bolsimu, bu ghelibige munasip halda qaraxitaylarning hujumini toxtitalmidi. Qaraxitaylar özige paytext qilghan balasaghunni urushsizla we bu yerge hökümranliq qilghuchining reqiplirige qarshi yardemchi süpitide teklip qilishi netijiside qolgha kirgüzgenliki toghra bolsimu, qaraxaniylarning öz ichidiki ixtilapliriningmu kücheygenlikini höküm qilishqa bolidu. Qeshqerning bir mezgil qaraxitaylargha qarshiliq körsetkendin kéyin yéngi hökümranlargha boysunushqa mejbur bolghanliqi shübhisiz bolsimu, epsus buni aydinglashturup biridighan melumat qolimizda yoq. Sherqiy qaraxaniylarning hökümdarlar tizimlikide tilgha élinghan ibrahim binni ehmed bilen muhemmed binni ibrahim heqqide hichqandaq bir xatire bolmighinidek, yüsüp binni muhemmedning hijriye 601-yili(1204), muhemmed binni yüsüpning bolsa hijriye 607-yili(1210-1211) alemdin ötkenlikidin bashqa melumatqa ige emesmiz.
Yuqirida qaraxaniylarning qoshniliri, bolupmu gheznewiyler bilen bolghan munasiwetliridiki bu ikki xanidan otturisidiki nikah mesilisi heqqide toxtalduq. Bu munasiwetlerning belkim qandashliq chüshenchisi bilen élip bérilghanliqi we tarixta xatirilenginidek peqet bu xil resmiy sadaqettin ibaret emeslikini tesewwur qilish qéyin emes. Dölet reislirining we ulughlarning baliliri bilen birlikte bashqa bir munche shexslerningmu buninggha oxshash aile munasiwetliri arqiliq baghlanghanliqi mumkindur. Bolupmu tajdar we tajsiz shahzadilarning mushundaq saraylarda terbiye körüp destlepki hayat dersini élishi türk muhitida köp körülgen weqelerdin biri idi. Bu saraylar otturisida resmiy we gheyriy resmiy yosundiki daimliq ziyaretler we mihmandarchiliqlar bolup turatti. Shahzadilarning yénida turidighan shexsler, resmiy we gheyriy resmiy elchilikler we ziyaretler, her ikki terepning öz muhitida adetke aylanghan maddiy we meniwiy bayliqni özi bilen bille élip yürmekchi bolushi we yéngi muhitta irishkenlirini tughqan we yéqinlirigha körsitish arzusi shübhisizki resmiy soghatlar tizimlikige kirmigen bir munche kültür matiriyallirining bir tereptin yene bir terepke ötishige sewep bolghan. Bu xil shekil bilen her ikki muhitta ishtiyaq bilen oqulghan eserlerningmu bu xil nadir soghilar arisida bolushi tebiiydur. Buningdin bashqa qaraxaniylarning hem samaniylar hem gheznewiyler bilen bolghan urush we tinchliq mezgilliridiki munasiwetlirining, nihayet ixtisad we tijaret munasiwetlirining kültür alaqisi ishida her yerde we her dewrde oynighan rolini qedimiy tijaret yolining bu muhim tügün noqtisidimu téximu asan oynighanliqi tebiiydur. Baghdadqa qeder barghan we meshhur esirini shu yerde yazghan Mehmud Kashgheri bu xususta bir ayrimliq bolmastin belki bu xil munasiwetlerning küchiyishi üchün bir misal bolidu. Buning qarshi tereptimu eyni shekilde dawam qilghanliqini asanla hés qilghili bolidu.
Qeshqer we uning etrapidiki jaylarning bu xil munasiwetlerni yalghuz gherp bilenla emes, belki yene sherq bilenmu köprek dawam qildurghanliqi éniqtur. Islamiyettin burunqi türk kültür saheliride olturaqlashqan uyghurlarning qeshqer bilen esirler boyi dawam qildurghan yéqin munasiwitini birdinla özüp tashlighanliqini tesewwur qilghili bolmaydu. Qeshqer teweside islamiyetning tarqilishi bilen yéngi musulmanlarning, bolupmu bularning ruhaniy guruhining bashqa dinlargha qarita téximu qattiq muamilide bolushi mumkindur. Lékin insanlar arisidiki munasiwetlerni retke salidighan asaslargha héch yerde, bolupmu türk tarixida peqet diniy köz bilen qaralmighanliqimu ispatlashqa muhtaj bolmighudek derijide éniqtur.
3-Qeshqer hökümdari hesen binni sulayman
<<qutadghu bilig>> teqdim qilinghan bu qeshqer hökümdari eserning perghane nusxisida <<xaqanül- ejellül- müeyyed nasirül- heqqi wed- din tawghach ulugh bughra qaraxan ebu eli hesen bin arslan xan>>(ulugh, ilahi qudret arqiliq hémaye qilinghan, heq we dinning yardemchisi xaqan tawghach ulugh bughra qaraxan ebu eli hesen bin arslan xan) we eyni dewrge ait bolup yerkende tüzülgen erebche bir mehkime wesiqiside ünwan we nesebi téximu éniq qilinip, <<el- xaqanül- ejellüs seyyidül- melikül- müeyyedül- muzefferül- mensur izzüd- din müsheyyidüd- dewletil- qahire we burhanül- milletil- bahire we kehfül- ümmetit- tahire ghiyasül- muslimin melikül- meshriqi wes- sin tawghach bughra qaraxaqan ebu eliyyinül- hesen bin sülayman arslan qara xaqan müjtebe xalifetüllahi weliyyi we emiril- müminin >>(ulugh, ilahi qudret bilen hémaye qilinghan muzepper we ghalip padishah, dinning sheripi, qudretlik döletning qurghuchisi we nurluq milletning yitekchisi, pak ümmetning panahgahi, musulmanlarning nijatkari, sherq bilen chinning hökümrani, möminlerning ewliyasi we emiri bolghan allahning xelipisining serxili xaqan tawghach bughra qara xaqan ebu eli hesen bin sulayman arslan qara xaqan) sheklide xatirilengen.
Yüsüp qadirxanning oghli we text warisi bughra tigin sulayman arslanxanning hijriye 448-yili(1056)gha qeder höküm sürgenliki toghra bolsa, undaqta bu hökümdar 24 yil qeshqer textide olturghan bolishi kérek. Buninggha asasen, bu yerde bizning bekla diqqitimizni tartqan oghli we text warisi hesenning dewri üchün shu tarixni körsitishke bolidu: yüsüp <<qutadghu bilig>>ni teqdim qilghan hijriye 462- yili(1069-1070) hesenning hökümranliqining 14-yiligha, yerkend mehkime wesiqisi tüzülgen hijriye 474- yili(1082) yaki hijriye 494-yili(1101 ) yili bolsa 24- yaki 45- yiligha toghra kélidu(wesiqe zidilengenliktin yilnamidiki bir sanning <<yetmish>> yaki <<toqsan>> ikenlikini éniq oqughili bolmidi. Bu yilnamilardin birini keskin qilip bikitish üchün bu wesiqe bilen birlikte tépilghan bashqa 14 wesiqining tetqiq we neshir qilinishini kütüsh kérek) hesenning qeshqer textige chiqqan waqtida qanche yash ikenlikini perez qilish qéyin. Mital pullargha asaslanghanda, uning bir mezgil tarazda höküm sürgenliki melum. Bu mital pullar éhtimal hesenning dadisining hayat chéghida bu etraplargha hökümranliq qilghan dewrige ait bolushi, shuningdek textke chiqqandin kéyinki waqitqa ait bolushimu mumkin. Textke chiqqan waqitta anche yash emesliki perez qiliniwatqan bu hökümdarning 1103- yili ölgenliki heqqidiki qarash toghra bolsa, undaqta uning 47 yildek uzun waqit textte olturghanliqi we xélila qérip alemdin ötkenliki melum bolidu. 1089-Yili selchuqlardin melikshah bilen özkendte bir kilishim tüzgen qeshqer hإkümdarimu hesen bolushi kérek.
Hesen hökümranliqining 10- yilliri etrapida qaraxaniylarning esli zimini bolghan sherqiy türkistan(shinjang-t)ning islam wilayetliri bilen shimaldiki balasaghun we taraz bölgilirini hakimiyet astigha élip, qaide – nizamni yolgha qoyup, yaxshi bir hökümdar kishi süpitde shöhritini etraptiki memliketlergimu yayghan idi. Bu dewrde islam dunyasining sherqide yüz bergen heriketler, gheznewiylerning yoqilishi, selchuqlar hakimiyitining bu rayonda bash kötürüshke bashlishi we mawreünnehridiki qaraxaniylar xanidan ezalirining öz ichidiki urushliri bilen normal hayat öz yolidin chiqqan bir dewrde qeshqer arqa – arqidin yüz bergen urushlardin bizar bolghan alim we mutepekkurlarning neziride arzu qilinghan rahet bir makan hésaplansa kérek. Yerkende tüzülgen mehkime wesiqiside ismi uchraydighan mushu etrapning hökümrani we qazisi bolghan sheyx qazi we imam ebu bekir muhemmed bin abdus- semed bin ismail el- Buxariningmu bu dewrde ashu xil tuyghu bilen mushu yerlerge qeder kélip memuriyetke érishken shexslerning tunjisi we axirqisi emesliki éhtimaldur.
4-Qaraxaniylar dewride yézilghan eserler
Qaraxaniylar dewridiki türklerning pikir we senet hayati heqqide melumat biridighan héchqandaq bir eserge ige emesmiz. Ottura asiya tarixigha ait menbelerni nahayiti estaidilliq bilen közdin kechürgen bartold qaraxaniylar teweside yézilghan eserlerdin peqet bir qanchisining namini tilgha alidu. Buning biri mejdüd-din muhemmed binni ednanning türkistan we xitay tarixigha ait esiri bolup, bu ibrahim binni nasir(hijriye 460- yili/miladi 1068- yili alemdin ötken)üchün yézilghan idi. Eser bizge qeder yitip kilelmigen. Eserning türkistangha ait qismidin ewfi (hijriye 630- yili/miladi 1233- yili alemdin ötken) paydilanghan we qaraxaniylar sulalisining destlepki bowisi qaraxan heqqidiki epsaniwiy menqibeni neqil keltürgen. Xitay tarixi qismidin bolsa shükrullah zekining <<behjetuttewarix>>(texminen hijriye 861- yili/miladi 1457- yili yézilghan) dégen esiride söz échilidu. Yene bir eser muhemmed binni eli el-katib el- semerqendining << eghrazussiyase fi ilmir-riyase>> dégen esiri bolup, bu mesud binni eli üchün(488-490/ 1095-1097) yézilghan. Bir nusxisi dewrimizge qeder yitip kelgen bu eserde [5][5]selchuqlardin senjer(hijriye553- yili/miladi1157- yili alemdin ötken)ni öz ichige alghan nurghun padishahlarning terjimihali köpünche qisqa bir hékaye sheklide bayan qilinghan. Eserning mesud dewrige ait weqelerni öz ichige alghan qismi eng muhimdur.
Eslidiki qaraxaniylarning merkizide yashighan alimlardin peqet birisining eserliri melum. Bu alim ebul – fütuh abdulghafir (yaki abdulghaffar) binni hüseynil -almaiyül kashgheri(hijriye 486- yili/miladi1083- yili alemdin ötken)dur. Muellipning dadisi oghlining ölümidin kéyin hijriye 486- yili(1093) alemdin ötken. Muellipning qeshqer tarixi heqqide yazghan esiridin jemal qarshi paydilanghan. Yene bir esiri <<mujemüsh-süyuh>> semanining esiride tilgha élinidu. Dadisi balasaghunluq bolup, özi almaliqta tughulghan jemal qarshi hijriye681- yili(1282) el- jewherining <<es- sihah fil- lugha>> namliq lughitini <<es- surah>> dégen nam bilen erebchidin parschigha terjime qilghan. 14 – Esirning bashlirigha kelgende buninggha erebche bir ilawe (<<mülhaqatus-surah>>) qoshulghan. Bu ilawida jemal qarshi bezi ottura asiya sulaliri, bolupmu bu yerde meshhur bolghan sheyh we alimlar heqqide melumat bergen. 16- Esirning muellipliridin muhemmed heyder jemal qarshini balasaghungha terepdar bolghan kishi dep eyipligen. Jemal qarshi her bir sheherning muhim kishilirini tilgha alghanda, semerqendliklerdin 10 kishini az sanighan bolsimu, balasaghunluqlarni shu qeder köp körsetken idiki yalghuz birla sheherde eyni dewrde shu qeder köp muhim shexsning jem bolghanliqini muhemmed heyder toghra tapmighan idi. Lékin bu eserning bügünge qeder yitip kelgen nusxisida bu xil mezmun yoq, hetta balasaghunmu tilgha élinmaydu. Bu yerde muellip balasaghunluq bolush süpiti bilen peqet öz sheyxi shemsüd-din eyyub bilen uning oghli rüknüddin ehmedni tilgha alidu. Mana bu melumatlardin jemal qarshining esirining toluq nusxisining dewrimizge qeder yitip kilelmigenlikini yaki muhemmed heyderning uninggha munasiwetlik halda tilgha alghan eserning téxichila qolgha chüshmigenlikini otturigha qoyushqa bolidu.
Bartold qaraxaniylar dölitide tarixqa ait anche köp eser yézilmighan, dégen pikirdidur. Bolupmu buninggha sherq tarixchilirining bu sahege ait barliq melumatlarni iranda yézilghan eserlerdin alghanliqini delil qilip körsitidu. <<qutadghu bilig>> shairi yüsüpning büyük türk hökümdari tonga alp er(efrasiyab) heqqidiki melumatni iran menbeliridin ögengenlikini bayan qilishimu buninggha ilawe bolidu(280-282- béyitler). Tarixqa ait bolghanlarning sirtidiki eserler heqqidiki melumatimiz téximu az. Yüsüpning <<qutadghu bilig>>de her bir pursiti kelgende pikirlirige murajiet qilghan shexsler bilen isimlirini tilgha almighan dölet ademlirining sözliri xelq arisida tarqilip yüridighan aghzaki neqillerge oxshimighinidek, Mehmud Kashgherining esiride körilidighan edebiy parchilarningmu hemmisi xelq edebiyat mehsuli bolmisa kérek. Mehmud <<türk shairining ismi>> dep teripligen chuchu belkim köprek chüshenche birishning lazimi bolmighan melum bir shexs bolushi mumkin. Türk millitining türlük dewrliri heqqide melumat biridighan eng muhim eserler bügünge qeder tasadipiy ehwalda tépilghan eser süpitide bayqalmaqta. Orxun abidiliri bilen biz hazirgha qeder nahayiti az bir qismini körüsh imkaniyitige irishken büyük Uyghur edebiyati mushu shekilde melum boldi. Lékin, emdilikke kelgende türklerning siyaset, edebiyat we omumen qilghanda kültür tarixining yoritilishi üchün mushundaq tasadipiyliqni kötüp turush toghra emes. Bir tereptin qedimki türk kültür merkezliri dairiside pilanliq halda qidirishni dawamlashturush zörüriy bir wezipe bolghinidek, yene bir tereptin dunya kutupxanilirining chang – tuzangliri ichide eyni terizde élip bérilidighan pilanliq tetqiqatlardinmu nahayiti muhim netijilerning qolgha kilidighanliqini déyishning hajiti yoqtur.
5- Yüsüp xas hajib
Yüsüp bilen mehmud bir dewr we bir muhitta yitishken türk ziyalilirining wekilliridur. Eserlirini bir biridin yiraqta yazghan, bir birini tunimighan we bilishmigen bolsimu, ikkilisi oxshash matériyal üstide ishlep bir birini toluqlighan. Bolupmu mehmud til saheside dewri üchün orginal we ilghar bir filolog chüshenchisi bilen izdengen we nisbeten yéngi bolghan sélishturma til tetqiqati tarixida muhim orun tutqan bir türk alimidur. Mehmudning diqqiti yalghuz til sahesi bilen cheklengen emes. U türk milliti we türk memliketliri heqqidiki tarixiy melumatlargha sel qarimighinidek, öz dewri üchünmu qimmetlik tekshürüsh ispatlirigha ige idi. Türk dunyasining muhim bir qismini kézip, türk xelqining turmush usulini körgen, özi biwasite körmigen türk qewmliri we memliketliri heqqide melumat toplighan, keng zémingha tarqalghan bu qewmlerning olturaqlashqan yerlirini bir xeritide éniq körsetken we ayrim türk qebililirining bir biri bilen bolghan munasiwitini tetqiq qilghan. Esiride her qandaq bir sözning delili üchün körsetken edebiy parchilar yalghuz bu meqset bilen toplanghan nersiler bolmastin, zörür bolghanda murajiet qilidighan we qolida bar bolghan eserlerdin élinghan bolushi mumkin. Mehmudning yazghanliqi sözlinidighan, lékin bügünge qeder melum bolmighan giramatika kitabidin bashqa yene bölek eserliriningmu barliqini perez qilish orunluqtur. Mehmudning bizge qeder yitip kelgen esiridin uning köpünche türk milliy qurulmisining tashqi qismi bilen alaqidar bolghanliqi körülidu. Yüsüp bolsa bu milliy qurulmining ichki qismi heqqide toxtalghan. U millitining tarixi we türk pikir mehsullirini piishshiq biletti hemde nöwiti kelgende bulardin nahayiti köp paydilanghan. U türklerning ijtimaiy teshkilatini toluq biletti. Belkim ölgenge qeder ashu teshkilat ichide xizmet qilishni dawamlashturghan bolushi mumkin. Yüsüpning esiri bir qarashqila biwasite halda dölet teshkilati bilen munasiwetliktek körülsimu, shair esiride tejribidin kelgen ilmiy mukemmelliki arqiliq jemiyetni teshkil qilghan shexsler we bularning jemiyet ichidiki orni we wezipilirini körsitishke téximu köp orun ajratqan idi.
<<qutadghu bilig>> yézilghan dewr we muhitning ijtimaiy qurulmisi, hem ayrim shexslerning, ayrim sinip we guruhlarning bilim we pikir sewiyiliri bilen bu sahede türklerning özliri teripidin tereqqiy qildurulghan xususiyetler we qoshna millet we kültür dairliri bilen bolghan munasiwetlirining eserdiki tesirliri heqqide kéyin eserni tehlil qilghan chaghda ayrim toxtilimiz. Yüsüp bu mesililerge bezide bular üchün ajratqan ayrim baplarda biwasite we bezide wasitiliq halda toxtalghan. Eserning asasini teshkil qilghan kamil insan uqumining teripidin bashqa yene bir munche peziletler bar. Buning ichide her türlük bilimge irishish, yeni oqush, yézish, xettatliq, barliq yéziqni we barliq tillarni bilish, shéir yézish, belaghet, hésap we géométiriye üginish, astronomiye ilmige pishshiq bolush, tibabetchiliktin xewerdar bolush, chüshke tebir birish qatarliq öz dewrining ilim tarmaqlirini teshkil qilghan mawzular bolghinidek, türk muhitigha xas owchiliq, qushchiliq, oqchiliq, chögen we shahmat oyunlirigha oxshash maharetlerge ait témilarmu bar. Bezide bularning köp qismining yalghuz birla shexske merkezleshken bolushimu telep qilinidu. Yüsüp bularni bezide ayrim bir bilim tarmiqi süpitide xaraktérlendüridu, bezide bularning ijtimaiy hayattiki emeliy qollinilishi heqqide toxtilidu. Yüsüp ziyaliy we mutepekkur bir shexs süpiti bilen öz dewri we muhitida irishkili bolidighan barliq bilim we pikirlerni igileshke tirishqinidek, bularning bir qismigha biwasite irishkenlikimu tebiiydur. Eserde qollinilghan atalghulargha qarighanda, ilim tarmaqlirining bir qismining erebche we parsche eserlerdin paydilinish yoli bilen irishilgenliki melum. Yüsüpning erebche we parsche bilgenliki we islam dunyasini alaqidar qilghan bilim tarmaqliri bilen edebiyatqa egiship mangghanliqi eserning tehlilidin asanla melum bolidighinigha oxshash, kitapta bu muhitning qedimki türk matériyallirini teshkil qilghan burxanchiliq(buddizm) kültüri we pelsepisinimu bilidighanliqini körsitidighan alametlermu az emes. Bolupmu bilim nezeriyiside burxanchiliq pelsepisining tesiri körülmekte. Emeldarlarda, bolupmu dölet reisliride hazirlinishi lazim bolghan xususiyetlerde yüsüp bilen islam dunyasining tunji we büyuk peylasopi farabi(950- yili alemdin ötken) arisida nahayiti qoyuq bir yéqinliq bar idi.[6][6] Shairning nesildash hem wetendishi bolghan farabining eserlirini chongqur tetqiq qilghanliqini we uning pikirlirini her qandaq kishidin téximu yaxshi igiligenlikini qobul qilish mumkin. 10- We 11- esirlerning muhim wekilliridin bolghan bu ikki mutepekkurning eserlirini sélishturma tetqiq qilish bu yéqinliqning qaysi derijige yitip baridighanliqini körsitip biridighinigha oxshash, türk pikir hayatining tereqqiyatini sherhiylep birishke yarighudek muhim netijilernimu biridu.
Yüsüp öz ismini esiride peqet bir qétim tilgha alidu(6627 – béyit). Uning terjimihali heqqide bilidighanlirimiz <<qutadghu bilig>>ni oqurmenlerge teqdim qilish meqsiti bilen kéyin ilawe qilinghan nezmiy we nesriy muqeddimilerde birilgen melumat bilen cheklinidu. Buningdin melum bolushiche, shair balasaghun—qozordu (Awe Cnusxilarning köchürgüchiliri bu isimni bilmigen)da tughulghan. Isil bir ailige mesup bolup, ilmi, peziliti, zühdi we teqwadarliqi bilen jemiyette eng yüksek hörmet mertiwisige irishken bir zattur. Esirini balasaghunda yézishqa bashlighan, kéyin qeshqerge bérip u yerde tamamlighan we tawghach qara bughra xanlar xanining hozurida oqighan. Hökümdar shairning qelem quwwitige qayil bolup, uninggha hörmet körsetken we yénigha élip uninggha <<xas hajib>> dégen ünwanni bergen. Shu wejidin ismi <<yüsüp xas hajib>> yaki <<yüsüp ulugh xas hajib>> dégen nam bilen meshhur bolghan.
Eserning ichide shairning toxtalghan témiliridin hayatining bezi tereplirini biraz éniqlashqa yaki perez qilishqa mumkin bolsimu, toluq bir terjimihalini meydangha keltürüshke tebiiyki imkaniyet yoqtur. On sekkiz ayda yazghan esirini hijriye 462- yili(1069-1070) tamamlighanliqi we eserni yézishqa bashlighan waqitta 50 yashlarda ikenlikige nezer sélinsa, yüsüp hijriye 410- yili(1019) etrapida tughulghan bolidu. Ölümi heqqide melumatimiz yoq. Eserning ilawe qismida özi heqqide söz achqanda qérighanliqini, hayatini insanlargha xizmet qilish bilen ötküzüp tengrige ibadet qilishqa kichikkenlikini tilgha alghanliqidin xélila uzun ömür körgenlikini hés qilishqa bolidu.
Eserning metni toluq melum bolmay we eserde uchraydighan témilar üstide mumkin bolghan barliq tehlil yürgüzülmey turup, ayrim – ayrim parchilardin her qandaq bir netijini chiqirishqa urunush kishini xata yolgha bashlaydu. Emeliyettimu bügünge qeder élip bérilghan bezi tejiribilerdinmu buni körüp yitimiz. Bu éhtiyat derwazisini uchuq qoyush sherti bilen <<qutadghu bilig>>te <<qut>(saadet, iqbal, dölet) qa simwol bolghan aytoldi bilen <<uqush>>(eqil)qa simwol bolghan ögdülmishning kishilikide shairning özini teswirligenlikini éytalaymiz. Eserdin bu ikkisi heqqide ügengenlirimiz yüsüpning shexsiyiti heqqide bilidighanlirimizgha mas kilidu. Tebiiyki, bu sélishturmida eserdiki heriketlerning tereqqiyati we heriketke ishtirak qilghan shexslerning oynighan roli sewebidin zörüri bolghan perqlerni nezerge élish kérek. Her türlük peziletlerge ige bolsimu, lékin öz muhitida bu peziletlerdin paydilinilmighanliqi üchün waqtini bosh ötküzgen aytoldi bir küni hökümdar küntughdining yaxshiliqini, xususiyitini we öz etrapigha peziletlik ademlerni toplighanliqini anglap, uning xizmitige kirish we uninggha payda yetküzüsh niyiti bilen uzun we musheqqetlik bir seperge atlinip, hökümdar turidighan sheherge yitip baridu. Yénigha altun éliwalghanliqidin uning bay ikenlikini we hökümdarning xizmitige kirish arzusining yalghuz payda– menpeetke irish meqsiti bilen emes, belki uninggha heqiqeten xizmet qilish istiki bilen bolghanliqi melum. Bu sayahet we yat sheherdiki destlepki künler shair teripidin nahayiti tebiiy bir usul bilen hés qilinip yézilghan. Bu qisimda aytoldining sayahiti heqqidiki teswir bilen bu sayahetke sewep bolghan pikir shairning biwasite halda öz hayati we tejribisidin chiqirilghan bolushi mumkin. Bu hökümdar texitke chiqishtin burun tarazda hökümranliq qilghan mezgillerde shairning uning bilen uchriship uni yéqindin tunighanliqi we kéyin textke chiqqanda uning yénigha barghanliqimu éhtimalgha yéqindur.
Kitapta aytoldining shuningdin kéyinki xususiy hayati heqqide melumat yoq. Peqet qérip ölüm yéqinlap kelgende emdila yashliq basquchigha qedem qoyghan oghli meydangha chiqidu. Gerche <<oghul>> tebiri eserning bezi yerliride omumen kichiklerge xitap qilish üchün qollinilghan bolsimu, 186- 190 – béyitlerde bu sözni yüsüpning öz oghli meniside chüshinishmu mumkin. Shairning tarqaq yaki merkezlik halda öz rohiy halitini chüshendüridighan parchilar bilen ögdülmishning hayatining axirqi basquchliri sélishturulma qilinsa, ögdülmishning teswiridimu yene yüsüpning özini tépish mumkin. Bolupmu hayatining axirqi basquchlirigha kelgende ögdülmishning özini éghir bir neps hésapliridin ötküzüp, dunya ishlirini tashlap ibadet bilen meshghul bolush heqqidiki arzusi shairning esirining axirida özi heqqide éytqan sözlirige tamamen mas kélidu.
Shuning bilen birlikte <<qutadghu bilig>>ni bir otobiografik eser dep qaraydighan chüshenchige bent bolup ketmeslik kérek. Eserde teswirlengen hayat arqiliq idializ qilinghan shexslerning shairning dewridin burunqi bir zamangha ait ikenliki éniq. Yüsüp bu shekilde idial shexslerdin teshkil tapqan jemiyet we döletni köz aldida janlandurghandin kéyin özining dewridin elemlik shikayet qilidu we esiride büyük bir xususiyet süpitide körsetken heriket we chüshenchilerning emdilikte yoqalghanliqini sözleydu(6427-6428- béyitlerge qarang: <<u chaghda ular ger déyilse adem, bügünki xelq nime, qéni éyt bu dem. I alim, biz insan ikenmiz eger, gumansiz perishte érurler ular>>). Eserning yézilishidiki esli meqsetning insanlarni shair tesewwur qilghan idial bir hayatqa irishtürüshtin ibaret ikenliki éniqtur.
Yüsüp teqwadar bir musulmandur. U allahning barliqigha we birlikige eqilge murajiet qilmay, chin qelbidin ishinidu. Allah insanni tallap yaratqan we uninggha eng büyük peziletlerni bergen. Her bir yaxshiliq we yamanliq allahdin kélish bilen birlikte insan nimini térisa shuni alidu. Ibadet qilish lazim, lékin bu öz aldigha bir ghaye emes. Insanning yaxshiliqi uning jemiyetke paydiliq bolghan yaki bolmighanliqi bilen ölchinidu. Bu témida ögdülmish bilen odghurmish arisida bolup ötken söhbet diqqet qilishqa erziydu. Ölüm uqumi insanlarni yaxshi yolgha bashlash üchün eng muhim amillardin biridur. Yaxshi we yaman ademler üchün ejir we jaza süpitide jennet bilen dozaqtin bekrek, bu dunyadiki insanlarning ular heqqide bergen hökümi muhimdur. Yaxshi nam qaldurup ölüsh we ölgendin kéyin bu yaxshi namning sayisida yashashni dawam qildurush del insan üchün eng yükseng ghayidur we esli mukapat mushudur.
Yuqiridimu körsitip ötilginidek, yüsüp öz dewrining eng keng menidiki bir alimi we mutepekkuridur. Uning eskiri guruh bilen alaqisi bolmighanliqi bu guruh heqqide toxtalghanda qollanghan ipadilesh usulidin éniq körülüp turmaqta. Yüsüp meyli shair yaki mutepekkur süpiti bilen bolsun, öz ehmiyitini toluq hés qilip yetken we buni iptixar bilen ipade qilishtin yiraq turmighan. Kitapning béghishlima qismida (112-115-béyitlar) eserning ebediyliki heqqide sözligenliridin uning qanchilik ishenchide bolghanliqi aridin toqquz esir ötkendin kéyin buning hazir her kim teripidin testiqlinishi bilen aydinglashti. Uning shexsiyitining qudritini körsitish üchün bumu yiterlik bir delildur. U yalghuz esirini teqdim qilghan we zamanning ötishi bilen untulup kitidighan hökümdarigha yéngidin bir hayat béghishlap qalmay, belki yene özining söyünüp turup qollanghan bir tebiri bilen éytqanda, türk tarixining muhim bir dewri üchün öchmes bir meshel yaqqan idi.
6- «Qutadghu bilig»
«Qutadghu bilig» — ismidinmu melum bolghinidek (qut – ad – ghu bil – i-g), insangha her ikki dunyada toluq menisi bilen bextlik bolush üchün zörür bolghan yolni körsitish meqsiti bilen yézilghan bir eserdur. Bir biri bilen intayin zich munasiwetlik bolghan shexs, jemiyet we dölet hayatining idial bir shekilde tertipke sélinishi üchün zörür bolghan chüshenche, bilim we peziletlerning nime ikenliki we bulargha qandaq shekilde irishkili bolidighanliqi hem qandaq qollinilidighanliqi heqqide toxtalghan shair – mutepekkur bu arqiliq öz dewride kündilik hayatning üstige yükselgenlerning chüshenchilirige terjiman bolghan idi. U bir munche kishilerning qetiylik bilen tekitlewatqinidek, öz igilirige yaxshi bolushi üchün menisiz mejazi wastilar arqiliq exlaq dersi bergen quruq bir nesihetchi emes idi. Yüsüp bu esiri arqiliq insan hayatining menisini tehlil qilip, uning jemiyet we shu arqiliq dölet ichidiki wezipiisni körsitidighan bir pelsepe, yeni bir hayatliq pelsepisi sistémisini qurghan idi.
Yüsüpning <<qutadghu bilig>>ni qandaq seweplerning tesiri bilen yazghanliqi éniq halda bilinmisimu, eserde buning sirttin kelgen bir emir yaki arzu bilen yézilghanliqini körsitip biridighan bir isharetmu uchrimaydu. Bu dewrde ottura asiyada xanidan ezalirining bir birige qarshi urushlirining küchiyishi we bu ichki gheliyan mezgilide hem ayrim shexslerning weziyitining hem jemiyet we döletning ulining tewrep ketkenliki nezerde tutulsa, jemiyetning asasini teshkil qilghan exlaq prinsiplirini yéngidin tertipke sélishning bir zörüriyetke aylanghanliqini tesewwur qilishqa bolidu. Yüsüp esirining ayrim bir babida shairlarning wezipisi öz igilirini medhiylesh yaki eyiplesh ibaret bolup, xatirisi qildin inchike, tili qilichtin ittik bu shairlar bilen ularning xalighan nersisini birish arqiliq yaxshi ötüshning we özini ularning tilidin qutuldurushning mumkinlikini tilgha alsimu, özi bu xil shairlar guruhidin emes idi. Eserni közge körünish, hörmet qazinish we ihsangha irishish meqsitide, yeni yalghuz shexsiy menpeetke irishish üchün yazmighan idi. Bolmisa yüsüpning esirimu bir medhiye mejmuesige aylinip qalghan bolatti. Halbuki, bu yerde shexsler bilen ularning igiliridin emeliyleshtürüsh her bir dewrde qiyin bolghan pezilet we pidakarliqlar telep qilinghan we ötken künlerdiki idial bir jemiyetning teswiri arqiliq shair öz dewrini tenqid qilghan. Xususiy arzular we ötkünchi menpeetlerni qoghlishidighan insanlar arisida shair — mutepekkurning otturigha qoyghan pikirlirini mudapie qilish asan bolmighan. Shair bu esiri arqiliq <<xas hajib>> yaki <<ulugh hajib>> mertiwisige irishken bolsimu, bu belkim hökümdarning shexsiy muhabbiti sayiside bolghan. Lékin etrapidikilerning yüsüpni bezide achchiq shikayet qilishqa mejbur qilghan til tikini shairni hich aramida qoymighan idi. Qandaq ikenlikini asanla tesewwur qilghili bolidighan mushundaq bir muhittila emes, belki bügünki kündimu mushundaq bir qarash bilen otturigha chiqidighan bir mutepekkurning duch kilidighan zihniyet nezerge élinsa eserning qelbtin étilip chiqqan bir tuyghu we özi mensup jemiyetke qarita chongqur bir mesuliyet hisliri bilen yézilghanliqini tekitleydighan chüshenche küchiyidu we shair bir inqilapchi derijisige kötürilidu.
Türk edebiy tili matériyallirigha hökümran bolghan we uning nazuk tereplirini piishiq bilidighan hem bu sahede uyghurlarning enenisini dawamlashturup tereqqiy qildurghan shair esiride iran senetkarlirini örnek qilip aruz weznini qollanghan. Buning uning üchün chong bir alahidilik yaki eyip ikenlikini heqqide her qandaq bir tehlil yürgüzüshtin burun(eger mushundaq bir mesile söz témisige aylansa) hich bolmighanda dewrdashlirining eserlirining otturigha chiqishini kötüsh téximu toghra bolidu. Eser shair tallighan yérim hékaye we yérim simwol sheklide, ariliqta heriketni ipadiligüchi we izahlighuchi monologlar hem janliq tebiet teswirliri arqiliq bizelgen sehniliri bilen bir pütün halda, shundaq mukemmel bir uslup we qurulma ichige urunlashturulghan idiki, bu matériyalgha yene bashqa qandaq bir shekil birilidighanliqini teseswwur qilishmu qiyin.
<<qutadghu bilig>>te shairning özining esli meqsiti bolghan idial bir hayat nizamini ipade qilghanda özi yashawatqan muhit heqqide qaysi derijide toxtalghanliqi we hayatning heqiqitige qaysi derijide orun bergenliki mesilisige kelsek, yuqiridimu körsitilginidek, eserning her jehettin tehlili we tetqiqati élip bérilghangha qeder bu xususta keskin bir nerse déyish toghra bolmaydu. Bu mesile heqqide oylanghanda, yüsüpning aldi bilen bir shair ikenlikini unutmasliq kérek. <<qutadghu bilig>> ne weqelerni neqil keltürgen bir tarix, ne rayon we sheherlerni teswirligen bir jughrapiye, ne din ademlirining ijtihatlirini toplighan bir eser, ne hökümalarning pikrige tayanghan bir pelsepe, ne sheyxlerning hikmetlik sözlirige tayanghan bir nesihet kitabi bolsun. Buningda tepsili chüshendürülgen we teriplengen hichqandaq bir isim uchrimaydu. Bir edebiy eserdin bu xil mukemmellikni kütüsh we eserni ayrim sahelerning qarangghu noqtilirini yoritishqa yaraydighan yaki yarimaydighanliqi jehettin bahalashqa urunush intayin tar bir qarash bolup hésaplinidu. Yüsüp kündilik hayat qayghuliridin halqighan we öz muhitining sewiyisidin nahayiti yükselgen bolush bilen birlikte insan süpitide umu muhitning bir mehsulidur. Chüshenche we tesewwurlirini muhitning matériyalliri arqiliq ipade qilish we chüshendürüsh, arzulirinimu anglighuchilar chüshineleydighan shekil we usul bilen ipadilesh mejburiyitide idi. Shair esiride dewrning uslup we sheklige masliship, öz pikirlirini kücheytish üchün bügünki kündikidinmu bekrek muhitning pikir mehsullirigha murajiet qilghan idi. Eger bu murajiet qilinghan shexs we eserler bügün biz üchün melum bir nersini ipade qilmisa, buningdiki eyip shairda emes, belki shu chaghdiki türk muhiti bilen bügünkisi otturisidiki sewiye perqide we u dewr heqqide hichqandaq bir melumatqa ige bolmighan hem belkim bu yolda muhim bir qedem basmighan ilim muhitimizdidur. Künlerning ütishi bilen bu xususlarning téximu yaxshi yoritilidighanliqidin shübhilinishke heqqimiz bolmighinidek, buninggha orunmu yoqtur. Eserde türlük témilargha ait pikirliri neqil keltürülgen we jemiyetning her xil qatlamlirigha mensup bolghan shexslerning isimlirimu uchraydu. Bu shexslerning yaki shairning dewride yashighanlqi, yaki esiri arqiliq tunushqanliqi we yaki mushuninggha oxshash sewepler bilen mushundaq eserlerde ismi uchraydighan meshhur kishiler ikenligi shöbhisizdur. Mesilen, buning ichidiki <<böke yawghusi>>(5043,5523), <<éla atlighi>>(841, 1629, 2319), <<éla bégi>>(1779), <<éla erkini>>(4752), <<il kendi bégi>>(216), (3460), <<ulugh kendi bégi>>(5354), <<öge buyriqi>>(2941), <<ötüken bégi>>(1962,2682), <<türk buyriqi>>(1163), <<türk xani>>(3817), <<uch orda bégi>>(1594) <<uch ordu xani>>(2966,3815), << yaghma bégi>>(1758) qatarliq nisbeten éniq körsitilgen shexsler we <<budun bashchisi>>, <<azhun tutghuchi>>, <<azhun ilchisi>>, <<azhunchi beg>>, <<ilchi beg>>, <<ilchi bügü>>, <<bügü beg>>, <<bügü bilge beg>>, <<bügü ilchi beg>>, <<törü bilmish er>>, <<törü birgüchi>> qatarliq ima — isharet arqiliq tilgha élinghan dölet ademliridin sirt, alim, hékim, shair, muellim, qumandan, qehriman, tejiribilik qéri, rohaniylar guruhigha mensup zatlar, zahid we bashqa bir munche kishilerning pikirliri sözlinidu hemde erebche eserler(tazi tili) bilen iran ölümasi(tezhik bilgesi)din söz échilidu. Hökümdar aqiwetke simwol qilinghan odghurmish bilen körüshkendin kéyin dunyadiki hayatning nime ikenlikini chüshinip, zimmisidiki éghir yükni dawamliq kötürüp yürüshni xalimighanliqini ögdülmishke éytqanda, bu zat hökümdarning qilidighan ishlrini eslitidu we uninggha yaxshi nam qazinish üchün yéngi bir paaliyet sorunini körsitidu. Musulmanlarning bir birige qérindash ikenlikini, ularning ishlirigha arilashmasliqning lazimliqini, lékin kapirlargha qarshi heriketke ötüshini, ularning öy — jaylirigha ot qoyup köydürüshini, oghul – qizlirini esirge élishini, mallirini ghezinige töküshini, butxanilirini chéqip, ornigha meschit sélishini we ularning arisigha islamiyetni tarqitishini tewsiye qilidu. Shair bu arqiliq qeshqer hökümdarlirining döletning gherbiy türkistan ishlirigha arilashqudek ehwalda bolmighanliqidin köpünche sherqqe burulup burqanchi( buddist- t) uyghurlar we ularning qoshnilirigha qarshi heriket qilishi we buning eyni waqitta diniy bir wezipe ikenliki heqqidiki pikirlirige terjiman bolghan idi. <<qutadghu bilig>>tiki eskiriy küch heqqide yürgüzülgen tehlillerdinmu bu döletning nahayiti chong ishlargha tutush qilghudek bir ehwalda emeslikini höküm qilish mumkin. Yüsüpning esiride öz dewri we muhiti heqqide toxtalghan noqtilarning yalghuz bu tasadipiy chiqirilghan bir qanche misal bilen cheklinip qalmighanliqini eslitip ötüshningmu hajiti yoq.
7- «Qutadghu bilig» ning esli nusxiliri
<<qutadghu bilig>>ning kéyinki tariximu muhimdur. Kitapning yézilip bir mezgildin kéyin unutulghanliqi yaki tar bir muhitning paydilinishi bilenla cheklinip qalghanliqi melum. Eserning qimmitini chüshengen jamaet teripidin <<qutadghu bilig>> ikki qétim tarixning qarangghu perdisi arqisidin yoruqluqqa chiqirilghan. Her ikkili qétimda eserge qoshumche qilinghan muqeddimiler ashu muqeddimilerni yazghanlarning pikir sewiyisini körsitip berginidek, bu muhitlarning eser heqqidiki qarashlirinimu öz ichige alidu. Kéyinki waqitlarda yézilghan bu qurlarda türk tarixi, bolupmu kültür tarixi üchün paydilinishqa bolidighan bezi noqtilarmu bar.
Yüsüp öz esirini qisqa, emma chüshinishlik bir shekilde teqdim qilghan(350-252):
Kitab ati urdum qutadghu bilig,
Qutadsu oqighliqa tutsa elig.
Sözüm sözledim men bitidim bitig,
Sunup ikki azhunni tutghu elig.
Kishi ikki azhunni tutsa qutun,
Qutadmish bolur bu sözüm chin pütün.
(Kitap nami qoydum qutadghu bilig,
Qutadsun oquchigha tutsun ilig.
Sözüm sözlidim men, pütidim bitig,
Sunup ikki dunyani tutsun ilig.
Kishi tutsa bext birle ikki jahan,
Bextlik bolur, bu sözüm chin haman.)
Eserning asasini teshkil qilghan töt nerse(neng) bilen bularni janlandurghan simwolluq shexsler shulardur(355-357): 1- küntughdi- köni törü(toghra qanun), 2- aytoldi—qut(saadet, iqbal, dölet), 3- ögdülmish- uqush(eqil), 4- odghurmish- aqiwet(hayatning aqiwiti).
Kitapqa tunji qétim ilawe qilinghan nezmiy muqeddimide bir tereptin eserning özi we muellip heqqide melumat birilse, yene bir tereptin muqeddimini yazghuchining pikrige köre eserning eng muhim qisimliri gewdilendürülgen idi. 77 Béyitlik bu muqeddimini yazghan shair meyli özi yaki muhiti we dewri heqqide bolsun éniq bir pikirge irishishimizge yarighudek bir yip uchi bilen teminlimigen. <<qutadghu bilig>>ning uslubini qobul qilghan bu shair eserning asasiy pikrini yaxshi chüshinelmigen bolsimu, ünwérsal iqtidargha ige bir senetkar idi. Türk muhitida kéyinche umumlashqan bezi tebir we atalghular sirtida nezmiy muqeddimining tili <<qutadghu bilig>>ningkige nahayiti yéqin. Bu muqeddimidin bu muhitta bir munche türklerning <<qutadghu bilig>>ning menisini biwasite chüshinelmigenliki we izahlashqa toghra kelgenliki, eserning bughraxan waqtida <<xan tili bilen>> sözlengenliki we <<qeshqer ilide>> yézip püttürülgenlikige dair bayan bilen, erebche we parschigha muqabil halda <<bizning tilimiz>>, öz shéiri üchün <<türkche>> dégen tebirlerni qollanghanliqidin muqeddimini yazghan shairning qeshqerning sirtida yashighan kéyinki dewrge mensup kishi ikenliki melum. Muqeddimide <<bu>> dégen almashning qollinilishi qalaymighan bolup, uning ipadisidin keskin bir höküm chiqirilmaqchi bolsa bu noqtini nezerge élish lazimdur. Muqeddimini yazghuchining balasaghunning ornigha <<qoz ordu>> ismini qollanghanliqiningmu uning dewrini körsitishte bir yardimi bolidighinigha oxshash, muqeddimide eserni xaraktérlendürgen we eser heqqidiki muhitning qarashlirini körsetken béyitlardinmu bu xususta paydilinishqa bolidu.
Bu muqeddimige köre, eser nahayiti qimmetlik melumatlarni we hökümalarning sözliri arqiliq kücheytilgen bir munche pikirlerni öz ichige alghan, nahayiti paydiliq we hichbir ziyini bolmighan <<eziz>> bir kitaptur. Bu kitap herkimning ishigha yaraydu, bolupmu hökümdarlargha(bu yerde ilig yaki beg sözining ornigha melik tebirini qollanghan) memliket idare qilish üchün bek zörürdur. Buningda memliket idare qilish üchün lazim bolghan xususiyetler, hökümdarning xelq üstidiki we xelqning hökümdar üstidiki heqliri, xelqning itaetlik bolushi üchün hökümdarning puqralargha qandaq muamile qilishi, özige kimlerni yéqin we özidin kimlerni yiraq tutushi, idare qilishta qandaq bir siyaset we paraset qollinishi chüshendürilidu. Qoshun tüzüsh we urush qilish usulliri bilen düshmenni meghlup qilish üchün qollinilidighan chariler körsitilgen. Chin we machim hékimliri, sherq ilidiki pütün türk we chin bu kitapning paydiliq bir eser ikenliki heqqide pikir birlikige kelgen. Sherq sultanliri we machin beglirining hemmisi bu kitapni qobul qilghan. Miras qélish yoli arqiliq özlirining qoligha chüshken bu eserni bashqilargha bermigen. Bezi memliket, sheher we saraylarda shu ellerning hékimliri özining adet we usuli boyiche kitabqa her xil nam bergen. Yeni chinliqlar <<edebül– müluk>>, machinliqlar <<enisül — memalik>>, sherq ilining büyükliri <<ziynetül — ümira>>, iranliqlar <<shahname>>, turanliqlar <<qutadghu bilig>> dep atighan.
Buningdin melumki, muqeddimini yazghuchi bilen uning muhitidikiler <<qutadghu bilig>>ni köpünche bir xil siyasetname dep chüshengen idi. Türklerning her türlük guruhliri teripidin eserge birilgen bashqa isimlarmu buning mushu xil shekilde chüshinilgenlikini körsetmekte. Shuning bilen eserning eslidiki insaniy we adimiyetlik qimmiti ikkinji orungha chüshürüp qoyulup, kitapta köpünche tarmaq bir orun tutqan mesililerdin beziliri( mesilen, eskerlik ishliri) aldinqi orungha qoyulghan. Erebche we parsche nahayiti köp kitap yézilghan bolsimu, sherq ilide, pütün türk we chin memlikitide buninggha oxshash bir kitapning uningdin burun we uningdin kéyin yézilmighanliqi heqqidiki bayandinmu bu muqeddimini yazghuchining we uning muhitining medeniyet jehette anchimu parlaq bir sewiyide emeslikige ishinishke bolidu. Eserning asasini teshkil qilghan töt amildin üchünchisi bolghan <<uqush>> muqeddimide <<hired>>, tötinchisi bolghan <<aqiwet>> bolsa <<qanaet>> sheklide uchraydighan bolup, bu ehwal kéyinki waqitlarda <<qutadghu bilig>> heqqide izdengenlerning hemmisini xata yolgha bashlidi. Eserning eng muhim motifliridin birini teshkil qilghan <<aqiwet>>ning bu yerde <<qanaet>> sheklini élishining sewebi xata oquwélishtin ibaret bolsa kérek. Her halda muqeddimini yazghuchining buninggha yéngi bir mena bérish istikide bolghanliqini tesewwur qilish mumkin emes.
<<qutadghu bilig>>ning üchünchi qétim meydangha chiqirilishi téximu kéyinki bir dewrge aittur. Bu qétim eserge nezmiy muqeddimining kemtük we nachar bir xulasisi bolghan bir nesriy muqeddime qoshulghan. Emma buning qachan we qeyerde yézilghanliqi heqqide héchqandaq bir melumat birilmigen. Til we uslub xususiyetliri bu muqeddimining xélila kéyinki bir dewrge ait ikenlikidin héchbir guman qilishqa orun qaldurmaydu. Muqeddimini yazghuchining eser we uning qimmiti heqqide xususiy bir qarishimu yoq. Eserni oqughan we uni chüshendürgen kishining bu kitaptinmu ezizraq ikenliki heqqidiki bayandin eserning bu dewrde téximu az chüshinilgenlikini höküm qilishqa bolidu. Jughrapiyilik atalghular we qewm namliri bu muqeddimide téximu addiylashturulghan. Millet süpitidiki türk tebiri pütünley chiqiriwitilip, ornigha chin, machin we meshriq tebirliri qollinilghan. Nezmiy muqeddimidiki <<melik>> tebirining ornigha bu yerde <<padishah>> tebirini qollinish muhim orungha qoyulghan. Türlük ellerdiki eserge birilgen namlar ichide nezmiy muqeddimidin perqliq halda machin mülükining hékimlirining <<ayinül — memleke>> yaki <<eminül — memleke>>, iranliqlarning bolsa <<shahnameiy– türki>> yaki <<pendnamei — müluk>> dep atighanliqi bayan qilinghan. Eserdiki töt asasiy amilning (bu yerde ulugh aghir ul déyilgen) destlepki üchi hem eserning özidin hem tunji muqeddimidin perqliq halda erebche tebirler bilen(1- adil, 2- dewlet, 3- eqil) ipade qilinghan, tötinjisi bolghan <<aqiwet>> bolsa nezmiy muqeddimidikige oxshash bu yerdimu <<qanaet>> süpitde uchraydu. Yüsüpning tughulghan yérini bildürüsh üchün balasaghun ismi qollinilghan we shairning bu esiri sewebi bilen alghan <<xas hajib>> ünwani bu yerde <<ulugh xas hajib>> sheklide birilgen.
Bu muqeddimilerdin <<qutadghu bilig>>ning 2- we 3- qétim janlinishining eserning esli yézilghan muhitining sirtida barliqqa kelgenliki we bu ariliqta xélila uzun bir waqitning ötkenliki melum. Lékin bularni zaman we makan jehettin téximu tar bir dairi ichige qoyup oylash hazirche qéyin. Her ikki muqeddimidiki jughrapiyilik tebirler bularning qeshqerning gherbide yézilghanliqini bildürmekte. Türk memlikitining sherq bölgiliride bundaq bir eserning qaytidin diqqetni tartishigha eng uyghun bir yer süpitide türk kültür merkizining eng muhimi bolghan semerqendni xiyalgha keltürüshke bolidu. Nezmiy muqeddimidiki bezi yéngi tebirler(mesilen, uqush ornigha hired dégendek) bu merkezning iran tesiri astida turghan dewrini esletkinidek, dölet idare qilish, bolupmu eskerlik ishlirining aldinqi orungha qoyulishimu muqeddime yézilghan muhitning taza bixeter bolmighan, qalaymiqan bir dewrige toghra kelgenlikidin ibaret bir amil arqiliq izahlinidu. Hazirche bir tereptin bu xususlarni aydinglashturidighan yéngi höjjetlerni kütüshke toghra kelse, yene bir tereptin muqeddimilerde uchraydighan jughrapiyilik tebirlerning türk memlikitining qaysi yerlirini körsitidighanliqini we bularning qaysi dewrde bir términ xaraktérini alghanliqining türk tarixchiliri we jughrapiyichiliri üchün muhim bir tetqiqat témisini teshkil qilidighanliqinimu eslitip ötüshke bolidu.
<<qutadghu bilig>>ning bügün qolimizda mewjut her üchili nusxisi eserning bu üchünji qétimliq retlinishige aittur. Ashu nusxilarning birdin köchürülmisi bolghan qolimizdiki nusxilar arisidiki perqlerge nezer sélinsa, eser yézilghan waqittin bir qanche esir kéyin turghuzulghan bu yéngi tékistlerning qanchilik derijide özgirishke uchrighanliqini tesewwur qilish qéyin emes. Mewjut nusxilarning bir biri bilen bolghan munasiwetliri heqqide höküm qilishqa hazirche baldurluq qilsimu, misir nusxisi bilen hérat nusxisining perghane nusxisigha nisbeten bir birige téximu yéqin ikenlikini éytishqa bolidu. Türk tilining 11- esirdin kéyinki tereqqiyat tarixi nezerge élinidighan bolsa bu özgirishlerning eserning paydisigha emes, belki ziyinigha bolghanliqi asanla perez qilinidu. Metinde arilap – arilap uchraydighan we eserning yézilghan waqtida bolushqa tigishlik bolghan bezi tawush we qoshumchilarning kéyinki shekilliri bilen arilash qollinilishini, qapiye we wezin jehettiki qalaymiqanchiliq bilen eserning omumiy sheklige téximu uyghun bolghan bezi tebirlerning ornigha muwapiq bolmighan yat tebirlerning bolushini yüsüpning qelimidin bekrek eserning bashtin ötküzgen bu sergüzeshtlirige mal qilish téximu toghra bolidu. Buninggha yene qolimizdiki metinni köchürgenlerning bilip yaki bilmey turup qoshuwetken bir munche munasiwetsiz tereplirinimu ilawe qilish kérek. Téximu qedimki dewrge ait nusxilar, héch bolmighanda eserning ikkinji qétim yézilghan(köchüülgen) shekli qolgha chüshkenge qeder eserde körülgen munasiwetsiz tereplerni shairning hésabigha mal qilish uninggha qarita chong bir naheqchiliq bolidighinidek, türk tilining tarixi tereqqiyat mesilisigimu kéreksiz bir qalaymiqanchiliq peyda qilishtin bashqa hichqandaq bir payda élip kilelmeydu.
Yüsüpning <<qutadghu bilig>>ni yazghan waqtida qollanghan yéziq mesilisi alaqidar kishiler teripidin pat – pat söz témisige aylandi. Bu dewrde qeshqer we uning etrapidiki jaylarning islam muhiti bilen bolghan zich alaqisi we islam edebiyatining téximu ilgiri bu yerlerde özige zémin hazirlighanliqi nezerge élinsa, türklerning u dewrde özining milliy yéziqi bolghan Uyghur yéziqini qollinish bilen birlikte ereb yéziqinimu yat körmigenliki qobul qilindu. <<qutadghu bilig>> teqdim qilinghan hökümdarning dewrige ait yerkende tüzülgen mehkime qararliri arisida Uyghur yéziqida yézilghan hإjjetler bilen birlikte ereb yéziqi bilenmu yézilghan türkche wesiqiler bar bolghinidek, ereb yéziqi bilen erebche yézilghan wesiqilermu bar. Bu wesiqilerning beziliride shahitlarning imzasi Uyghur yéziqi bilen yézilghan idi. Yüsüpke kelsek, yuqiridimu körsitip ötilginidek, shairning bu yéziqlardin her ikkilisini oxshashla rawan qollinalaydighan bir halette ikenliki shöbhisizdur. Yalghuz Mehmud Kashgherining Uyghur yéziqi heqqide bergen melumatila bu muhitta, bolupmu resmiy muamilide qaysi yéziqning asasliq halda qollinilghanliqi mesliside keskin bir höküm qilduridighan mahiyettidur. Mehmudning ipadisidin türk yéziqi dep atalghan Uyghur yéziqining shu muhittiki türkler arisida qedimdin béri qollinilip kelgen bashqa yéziqlarning ornigha qolliniliwatqan birdinbir yéziq ikenliki melum. Qeshqerdin yuqiri chinge qeder hemme türk yurtlirida hökümdar we beglerning yarliq we mektuplirining Uyghur yéziqi bilen yézilghanliqigha nezer tashlansa, hakimiyettimu bu yéziqning hökümran orunda turghanliqi melum bolidu. Uyghur yéziqi bilen birlikte qollinilghanliqi yuqirida körüp ötülgen ereb yéziqining qaysi waqittin bashlap hإkümran orungha ötkenlikini hazirche bilmeymiz. Uyghur yéziqining bolsa ottura asiya, altun orda we iran tewesidiki türk döletliride 17- esirge qeder we bezi ehwalda fatih sultan mehmed dewride istanbuldimu qollinilighanliqi melum. Bu ehwalgha köre, <<qutadghu bilig>>ning hökümdargha teqdim qilinghan esli nusxisining Uyghur yéziqi bilen yézilghanliqini qobul qilish hazirche téximu toghra bolidu. <<qutadghu bilig>>ning bizni bu yerde alaqidar qilghan we bügünki künde qolimizdiki mewjut nusxilargha asas bolghan üchünji qétimliq yézilishida qollinilghan yéziqqa kelsek, buning ereb yéziqi bilen yézilghanliqida guman qilinidighan hichqandaq bir terep yoq. Uyghur yéziqi bilen yézilghan hérat nusxisiningmu ereb yéziqi bilen yézilghan bir nusxidin köchürülgenliki nahayiti éniqtur.
8- «Qutadghu bilig» ning bügünki nusxiliri
A. Hérat nusxisi: <<qutadghu bilig>>ning dewrimizde tunji qétim melum bolghan we shu arqiliq bu eser heqqidiki tetqiqatlargha asas salghan nusxisi hérat nusxisi bolup, bu ereb yéziqi bilen yézilghan bir nusxidin Uyghur yézigha örülgen. Küchürgüchining xélila tiz we güzel yazalaydighan bir shekilde Uyghur yéziqini pishshiq bilidighanliqi melum. Nusxa nahayiti éhtiyatsizliq bilen yézilghan we melum bir kutupxana yaki shexs üchün yézilghan bolushtin bekrek kupiye(nusxa) qaldurush pilan qilinghan bolsa kérek. Bir qanche qétim béyitlerning misralirining orni özgertilginidek, söz we qurlar atlap ketkinidek, bezide bir qanche qur tekrarlanghan, kéyin xataliq bayqilip, misralargha muexxer– muqeddem yaki ong – sol sözlirini ilawe qilish arqiliq tüzütilgen. Kem qurlar üstige yézilghan we artuqche yézilghan qurlar qalaymiqan bir shekilde üstidin siziwitish arqiliq öchürülgen. Bu nusxigha asas bolghan ereb yéziqi bilen yézilghan nusxisiningmu anche retlik emeslikini körsitip biridighan belgiler bar. 19- Bettiki 7- qurdin kéyin 197– 228 – béyitler, 180- bettiki 5- qurdin kéyin 6304 — 6351- béyitler we 184- bettiki 16- qurdin kéyin 6521- 6604- béyitlerni öz ichige alghan qisim kem qalghan. Buning köchürgichining diqqetsizliki sewebidin betlerning atlap ketkenlikidin bolghanliqi hés qilinidighinidek, bu qisimning esli nusxidimu kem bolushi ihtimalgha yéqindur. 98- Betning axiridin bashlap 2739– 3473- béyitlerni öz ichige alghan betlerning nusxa retlengendin kéyin yoqalghanliqi éniq. Ereb yéziqi bilen yézilghan esli nusxida chékitlerning bolmasliqi yaki bularning qalaymiqan bolushidin peyda bolghan xataliqlarmu hérat nusxisida xélila muhim bir nisbetni igiligen. Melumki, köchürgüchi <<qutadghu bilig>>ning metnini taza yaxshi oqiyalmighan we Uyghur yéziqigha örigen chaghda menisini bilmeydighan, bolupmu sozuq tawushlar belgisiz yézilghan sözlerni köpünche öz chüshenchisi boyiche oqighan yaki ularning sheklinila köchürgen. Bezi sözlerning astigha menisini yézip qoyushni zörür dep qarighanliqi we mushundaq qilghan waqtida bezi xataliqlarni sadir qilghanliqidinmu uning tékistni taza yaxshi chüshinip ketmigenliki körülidu.
Köchürgüchining bu nusxigha qoshqan eng chong yéngiliqliridin biri bir qisim üzük tawushlar bilen sozuq tawushlarning oqulishida öz teleppuzini asas qilghanliqidur. Köchürgüchilerdin til ilmi we tilning tarixi tereqqiyati heqqide melumat kütüsh we ularning bu sahede ilmiy bir mesuliyet tuyghusi bilen ishleydighanliqini perez qilish toghra emes. Shundaqtimu her bir köchürülmide köchürgüchining dewrning til adetlirining tesiri astida bilip yaki bilmey turup esli metindiki sözlerning beziliri heqqide xalighanche bir shekilni qollinishimu omumen körülüp turidighan ehwallardur. Bu yerde bu mesile heqqide ularni heqliq yaki heqsiz dep bahalashtin bekrek bügünki künde mushu xil eserler üstide tetqiqat élip bériwatqanlarning diqqitini bu noqtigha tartish meqsiti bilen toxtap ötüldi. Bolupmu türk tiligha oxshash dewr we muhitqa asasen eng muhim we asasiy xususiyetliri téxi éniqlanmighan bir sahede ishlewatqanlarning eng lazimliq bolghan til matériyallirigha irishmey we türk tilining tarixiy tereqqiyati heqqide bir pikirge ige bolmay turup, xalighanche we mesuliyetsizlik bilen heriket qilishi paydidin bekrek ornini toldurush qéyin bolghan yaman aqiwetlerning peyda bolushigha sewep bolidu. Buning janliq misalliridin birini <<qutadghu bilig>> heqqide élip bérilghan tetqiqatlardimu körimiz. <<qutadghu bilig>>ning bashqa nusxilargha nisbeten imla, oqulush we chüshenche jehettin qimmiti eng tüwen bolghan bir nusxisining tunji qétim melum bolushi we shu arqiliq uning destlepki tetqiqatlargha asas sélishi türk til ilmi üchün bir bextsizlik bolghan idi. Epsus xélila küchlük tesir körsitish derijisige yitip barghan bu tetqiqatlarning ilgirilesh jeriyanini misir nusxisining meydangha chiqishimu özgertelmidi.
Hérat nusxisining 185- bet 26- 27- qurlardiki <<tükendi qutadghu(bilig) kidabé térix sekiz (yüz)qérq üch yélta qoy yél muher(r)em aynéng törti herüte>>(qutadghu bilig kitabi tarix sekkiz yüz qiriq üchte, qoy yilida, muherrem éyining tötinchi küni hératta tamamlandi) we téximu toluqraq bolghan 189- bet 9-14- qurlardiki<<téréx sekiz yüz qérq üchte qoy yél axiri muherrem ayning tört yanggisi herü shehrinde bidilti>>(tarix sekkiz yüz qiriq üchte, qoy yilining axirida, muherrem éyining tötinchi könide hérat shehride yézildi) dégen bayanlardin melum bolghinidek, hijriye 843- yili 4- muherremde(1439- yili 6- ayning 14- küni) küchürülgen idi. Eserning axirigha (186- bet 1- qur we 189- bet 3- qur) qoshulghan 38 béyitlik bir qesidining 37- béyitidiki
Bu qara sayil adaghim ew(w)el adim ol hesen
Hem üchünchi el qebém shemz achté reb hikmet qané
Dégen melumatning köchürgüchige ait ikenliki qobul qilinghan teqdirde, uning hesen qara sail shems dégen kishi ikenliki hem bu qesididin, hem qesidining axirigha qoshulghan bashqa ikki béyittin melum bolghinidek, uning edebiyat bilen shullanghan we melum derijide qelem tewritishnimu bilidighan bir zat ikenlikini tesewwur qilishqa bolidu. Esrning köchürülgen tarixigha ait ikkinchi bayandin kéyinki chirayliq bir sulus xet nusxisi bilen parsche yézilghan rubaining uninggha ait bolushi gumanliqtur.
Hérat nusxisining anadolugha, awwal toqatqa, uningdin kéyin hijriye 879-yili(1474) istanbulgha kélishi heqqide eserge kéyin qoshulghan mundaq bir xatire bar(189-bet 15-18- qurlar):
<<téréxqa sekiz yüz yidmish dokuzta yélan yél bu qutadghu biligi kitabné(ni qoshumchisi qurning üstige yézilghan) abdur- ras(s)aq sheyxsade baxshi üchün isdambulta toqaddin fenari oghli qazi ali bidig yiberib keldürtiler mübarek bolzun tewlet qilzün mihnet qidzün.>>( tarix sekkiz yüz yetmish toqquzda, yilan yilida, abdürrezzaq sheyxzade baxshi üchün fenari zade qadi ali istanbuldin mektup ewetip toqattin ekeldürdi; mubarek bolsun, bextkelsun, bala– qaza yiraq ketsun!>>
Osmanli impériyisining destlepki dewrliride anadolu türklirining bashqa türk memliketlri bilen bolghan munasiwetlirining kéyinki dewrlerge nisbeten zich bolghanliqini bilimiz. Türkiye ottura asiya türk döletliri bilen siyasiy jehettin yéqindin alaqidar bolghinidek, her ikki memlikettiki ilim merkezliri we her qaysi alimlar otturisidiki munasiwetlermu bügünki künde tesewwur qilinghinidinmu bekrek qoyuq we ehmiyetlik bolghan idi. Bir munche alimlar u yerlerdin türkiyige kéletti yaki jelp qilinatti. Bir munche türklermu ilim tehsil qilish üchün anadoludin ottura asiya merkezlirige baratti. <<qutadghu bilig>>ni abdürezzaq baxshi üchün toqattin istanbulgha ekeldürgen fenari oghli qadi alimu oqush üchün ottura asiya merkezlirini ziyaret qilghan alimlardin biri idi. Ismail beligning <<güldestei riyazi irfan>>[7][7]dégen esiride birilgen melumatlargha köre, meshhur türk alimi shemsiddin mehmed binni hamza fenarining newrisi bolghan alaéddin ali binni yüsüp bali binni fenari hérat, buxara we semerqendtiki tunulghan alimlardin ders alghan. Fatih sultan mehmedning destlepki dewrliride yene anadolugha qaytip kelgen we molla güranining dalaliti bilen bursadiki manastir medrisige muderris bolup teyinlengen. Hijriye 878- yili(1473 – 1474) u qazieskerlikke mesul qilinghan. Hijriye 894- yil(1498) rumelige sedrezem bolghan, bir mezgildin kéyin anadolugha sedrezem bolup teyinlengen. Kéyinki künlirini bursada ötküzgen alaéddin ali hijriye 903- yili(1497-1498) wapat bolghan. Öz dewrining bir munche ilim saheliride nopuzluq kishige aylanghan bu alimning küchlük bir este saqlash qabiliyitige ige ikenliki, sansizlighan parsche we erebche béyitlarni yadqa bilidighanliqi we öziningmu bu sahede qelem tewretkenliki tilgha élinidu. Mejdining <<sheqaiqi numaniye terjümesi>>(istanbul)ning 277- 278- betliride birilgen qisqa melumatta alaéddin alining fenarining ewladliridin bolmay, uninggha bolghan sadaqiti sewebidin bu ismi bilen atalghanliqi sözlinidu.
Osmanli dölet teshkilatida bu türk memliketliri bilen bolghan resmiy xet – chek alaqilirini bashquridighan mexsus yazghuchilar bar idi. Baxshi unwanini alghan bu memurlarning eyni waqitta bu memliketlerning siyasiy we ilmiy weziyitini piishshiq bilidighan we köpünche shu yerlerdin kelgen kishilerdin tallanghanliqi melum. Sheyxzade abdürrezzaq baxshimu fatih sultan mehmed dewride mushundaq bir wezipe bilen istanbulda turghan kishilerdin biri idi. Fatih sultan mehmedning uzun hesenge qarshi ghelibilik axirlashqan yürüshidin kéyin türlük memliketlerge ewetilgen zepernamilar arisidiki ottura asiya döletlirige ewetilish üchün Uyghur we ereb yéziqi bilen 1473- yili 8- ayning 3- küni yézilghan yarliqiningmu sheyxzade abdürrezzaq baxshi teripidin yézilghanliqi melum. Ashu zat ayasofiya kutupxanisida 4757- nomurluq tizimliktiki <<etebetul heqayiq>>nimu öz ichige alghan, Uyghur – ereb yéziqliri bilen yézilghan bir mejmueni retlesh we küchürüsh ishini <<tarix sekkiz seksen tötte, tongguz yilida, zilqade éyining 17- küni shenbe künde tamamlighan.>>
Buningdin hijriye 843- yili(1439) hératta köchürülgen bu nusxining hijriye 879- yili (1474) istanbulgha keltürülishining sewep we netijilirini chüshiniwalghili bolidu. Nusxining 190- bétide abdürrezzaq baxshi teripidin yézilghan parchidin kéyin, 13- 14- qurlardiki <<nalbent hamzetin sadghun(-gh-?) Alduq molla hayret(t)inning juma mesjitining yani ta ashina(i ornigha a bilen axirlashqan)>>(nalbent hamzedin sétiwalduq; molla hayreddinning jüma mesjiti(jamesi) yénida, shahit xoja haji della) dégen xatiridin ishenchilik bir pikirge irishish qéyin. Éniq melum bolghan bir noqta bar déyilse, umu del eserning sétiwélish yoli igisining almiship turghanliqidur. Xatiride nami uchraydighan xoja(xwaje) hayreddin fatih sultan mehmedning ustazi bolup, hijriye 880-yili(1475) wapat bolghan. Istanbulda shu waqitta bu zatning namida ikki meschit bar idi. Buning biri mesih pasha rayonidiki qedimiy bir chirkawdin özgertilgen meschit, yene biri bolsa unkapanida hijriye 874- yili(1669-1670) yili bina qilinghan meschittur. Xatiride tilgha élinghan meschitning kéyinkisi bolushi éhtimalgha yéqin.[8][8]Bu xatirimu abdürrezzaq baxshigha ait bolushi mumkin. Betning axiridiki qol bilen siziwitilgen we astigha ereb yéziqi bilen <<baxsi bilgüsi>> dep gireleshtürüp yézilghan uyghurche imzani bezi qéyinchiliqlar sewebidin <<sheyx sade belgüchü(?) Sheklide oqushqa bolidu. Abdürrezzaq baxshigha ait bolghan kitaplarning bir qismi ayasofiya kutupxanisida qoyulghan. <<qutadghu bilig>>ning abdürrezzaq baxshining mülkliri qatarigha ötken yaki ötmigenliki, eger ötken bolsa nime seweptin bashqa kitapliri bilen birlikte wehpe qilinmighanliqi hazirche namelum. Sultan mehmudⅠdewride(1730-1754) abdürrezzaq baxshigha ait kitaplarning wehpe höjjitini yazghan el müfettish ewqap el haremeyn ehmed sheyxzade(ayasofya kutupxanisi, 4012- we 4775- numur)ning bu zatning ewladliridin biri ikenliki nahayiti éniq.[9][9]
B. Ferghane nusxisi: <<qutadghu bilig>>ning qolgha chüshken nusxiliri ichidiki eng muhim bolghan perghane nusxisi heqqide, bu nusxini tapqan fitret <<maarip we oqutquchi>>[10][10]mejmueside eser heqqide omumiy bir melumat birish bilen birlikte bu nusxining 145-bitining faksimilini ilan qilghan, lékin nusxining alahidilikini tunushturmighan. Nusxa heqqide bu maqalidin peqet betlirining chéchilip ketkenliki, kéyin bir yerge toplinip tikilgenliki we tötlüklerning altun süyi bilen yézilghanliqini bilip yitimiz. Bu nusxini 1913- yili nemenganda bir shexsning xususiy kutupxanisda körgen ehmed zekiy welidi toghan( ZOV,ⅩⅩⅡ,312-313) mu eserning béghishlima qismigha ait bir mawzu bilen metindiki <<qutadghu bilig>> ismi uchraydighan qisimdin üch béyitni chüshendürüsh bilen kupayilengen, lékin nusxa heqqide ayrim bir melumat bermigen. Chüshenche birilgen mawzu we béyitlerdiki perqler her halda éhtiyatsizliqning mehsuli bolup, bularning eyni nusxa ikenlikini qobul qilish mumkin.
Nusxining bash we axirqi qisimliri kem. Qeyerde, qachan, kim teripidin we kim üchün yézilghanliqi heqqidiki xatirilermu bu kem betler bilen birlikte yoqalghan. Yézilghan waqti heqqide bilidighanlirimizmu peqet perezdin ibarettur. Fitret nusxining sulus xet nusxisi bilen yézilghanliqigha qarap, buning hérat nusxisidin xélila burun yézilghanliqini perez qilish qilish bilenla kupayilengen. Ereb yéziqi mutexessisi bolghan moritz(Ungar.Jahr, yuqirida körsitilgen orun) bolsa, ereb herplirining bu xil shekillirining iranda hijriye 6-(12) esirde meydangha kelgenliki we bu shekilning süriye we misirda eyyubiler(569-650 = 1174- 1254) dewride qollinilghanliqini, lékin üch chékitlik p, jwe gherplrining hijriye 6- esirde iranda téxi qollinilmighanliqini we buning peqet hijriye 7- esirde anche – munche uchrashqa bashlighanliqini körsitip, perghane nusxisining misir nusxisigha nisbeten xélila qedimki bir dewrge ait ikenlikini we belkim hijriye 7- esirde yézilghanliqini perez qilidu. Shundaqtimu moritzning eserning yalghuz birla bitining tetqiqatigha tayanghan bu pikri öziningmu toghra körsetkinidek mutleq emes idi. Bashqa nusxilargha nisbeten xélila estaidil yézilghan we tunji qarashtila téximu qedimki bir dewrge ait ikenliki hés qilinidighan bu nusxining til we imlasida anche – munche bashqa nusxilarda bolmighan bezi yéngi shekillermu uchraydu( mesilen, ayghir, yalawach, dégenge oxshash). Nusxining tépilghan ornigha we teqdim qilinghan hökümdarning ismini atighanliqigha nezer sélinsa, buning sherqiy qaraxaniylarning enene we tarixi xélila janliq muhapizet qilinghan bir dewr we merkezde yézilghanliqi éhtimalgha yéqin.
Hérat we misir nusxilirida bashta nesriy muqeddime, uning arqisidin nezmiy muqeddime, uningdin kéyin baplarning munderijisi, axirida <<qutadghu bilig>>ning esli metni yézilghan. Perghane nusxisida bolsa nezmiy muqeddime yoq. Nesriy muqeddimidin kéyin baplarning munderijisi, arqisidin eserning metni bashlinidu. Nesriy muqeddime bilen baplarning munderijisi birla bette bolghanliqigha qarighanda, nezmiy muqeddimini öz ichige alghan qisimning kéyinche chüshüp qalghanliqi éhtimaldin yiraq. Eger nezmiy muqeddime her qandaq bir shekilde kéyinche yoqilip ketken bolsa, buning ya nesriy muqeddimining aldida yaki bablarning munderjisining keynide birilgenlikini tesewwur qilishqa bolidu. Nusxining tunji béti xélila bozulghan(faksimildiki tunji bet nusxigha ait emes, kéyin misir nusxisigha asasen toluqlanghan) we axirida 445- bettin kéyin 6232– 6645 – béyitlerni öz ichige alghan texminen 30 betlik bir bölüm kem. Bir – ikki betni hésapqa almighanda nusxa nahayiti yaxshi saqlanghan.
C. Misir nusxisi: <<qutadghu bilig>>ning misir nusxisi 1896- yili qahirediki hidiw kutupxanisi(bügünki kiral kutupxanisi)ning shu waqittiki mudiri — némis alimliridin moritz teripidin tépilghan. Bu kutupxana retlinishke bashlinip yer asti ambargha tashlap qoyulghan chuwuk kitaplar we waraq döwiliri közdin kechürülgen chaghda <<qutadghu bilig>>ke ait parchilarmu toplinip retlengen. Mana mushundaq bir yürüsh tasadipiylikler sewebidin bu muhim nusxa yoqilip kitish xewpidin qutulup qalghan. Radlofning bergen melumatigha qarighanda, bu nusxining waraqlirining uzunliqi 35- 36 santimétir, qurlirining uzunliqi 18.5 Santimétir, qur arliqining kengliki 1.5 Santimétir idi. Xetliri ochuq we asan oqighili bolidighan nesih xet nusxisi bilen yézilghan. Nusxining béshida we otturisida bezi betler nemlik tesiridin bozulghan, qalghan qisimliri yaxshi saqlanghan. Kitapning tépilghan chaghdiki ehwalidinmu perez qilishqa mumkin bolghinidek, nusxining bezi qisimliri yoqilip ketken. 16- (73-454), 24- (587-646), 72-(1504- 1562), 272- (4579-4610), 373-(6245- 6303), 377- (6353-6417) We 392- (6632-6645) betlerdiki béyitlardin kéyinki qisim nusxida kem. Nusxa nahayiti diqqet bilen yézilghanliqi we atlap kitilgen sözler we béyitlarning orni belge arqiliq körsitilip betning chétige qoshup qoyulghanliqidin qarighanda, nusxa yézilip bolghandin kéyin qayta sélishturulghandek qilidu. Resimlerdin nusxining béghishlima bar béti bilen baplarning bashqa bir xil rengde, hetta altun süyide yézilghan bolishimu éhtimalgha yéqindur.
Nusxining bash bétide we betning yérimidek chongluqtiki ichi bizelgen bir daire ichide <<oqighil silig>> dégen sözler we bu dairining üsti we asti teripide güzel bir sulus xet nusxisi bilen <<el – emiriyetil – ejelliyetil -kebiriyetil – izziyeti izzed-din aydemirüd – dewadarün nasiri>> dégen ibariler yézilghan. Bu yerde tilgha élinghan aydemür nasr(693- 741 = 1293-1341)ning sadiq xizmetchiliridin biri bolup, derijimu – derije ösüp dewa meslihetchilikige qeder örligen, halep we trablusta naipliq (textte hökümdar bolmighan chaghda yaki hökümdarning baliliq chaghlirida uninggha wakaliten döletni idre qilish ish – t) wezipisni ötigen, kéyin misirda bash qomandan bolghan. Adil we kemter dep xaraktérlendürülgen bu aydemür 70 yashtin artuq ömür körüp,762-yili(1361) yaki 776- yili (1374) alemdin ötken. [11][11]
Bu nusxining izzed- din ay- demir ed- dewadarning qolidin qisqa bir mezgil ilbugha el- hasekil- cherkesining qoligha ötkenliki melum(nusxida bu zatning muhirini teqlid qilish shekli bilen ismining yézilghanliqi mesilisi üchün faksimilning 9-,59-,143-, 219-, 267-,281- betlerge qarang). Ilbugha sultan hesenün nasir(748-762= 1347- 1361) dewride ming béshi, mejlis bashliqi we sultanning muhapizetchisi bolghan. Hesen ölgende uning ornigha chiqqan muhemmedül mensur(762- 764= 136-1364) ning atabeylik wezipiside bolghan we bu sultanni texttin chüshürgen. Uning ornigha chiqarghan shabanül-eshref (764-778=1363-1377) dewride hakimiyetni özining qoligha alghan bu zat hijriye 768- yili(1367) öltürülgen.[12][12]Bu nusxining uningdin kéyinki ehwali heqqide melumatqa irishish üchün bash bettiki bayanlar bilen 379- bettiki izahatni tetqiq qilish lazim. Izahat resimde yaxshi chiqmighan. Betning sol– asti terepining bolungida kéyin ilawe qilinghan 11- 12- sözlük bu izahattin tehminiy bir shekil bilen <<… teberdaru sultane … el- hajjü helilünit tai… >> dégen sözlerni oqughili bolidu.
D . <<qutadghu bilig>>ning bu üch nusxisidin bashqa yene ayrim– ayrim sewebler bilen eserdiki bezi béyitlarning tilgha élip ötülgenliki uchraydu. Buning ichide ikki béyit enqere maarip ministirlikining kutupxanisidiki bir mejmuede körülidu. Bu mejmuening peqet türkche béyitlarni öz ichige alghan besh bitining resimliri qolumda bolghanliqtin, bashqa qisimlirini tetqiq qilish imkaniyitige irishelmidim. Emma fuad köprülü[13][13]bu mejmueni tetqiq qilip, bizni alaqidar qilghan mesilini aydinglashturushqa yaraydighan melumatlarni berdi. Muellip bu mejmuede erebche, parsche we türkche shéir, hékaye we mektuplar bilen birlikte türk hökümdarlirining exlaq we xaraktérlirige dair melumat toplimaqchi bolghan, lékin kéyinche türkche yézilghanlarning bir qismini chiqiriwetken. Mewjut xatirilerdin mejmuening ghazib binni ali binni qutlughil jubati teripidin retlinip, el- emirül muezzem shemsül heqqi wed-din muhemmed binnis seid seyfüd-din aydemirül- jubatige teqdim qilinghanliqi melum. Eserning axirida retlengen waqti xatirilengen bolsimu, waraq bozulup ketkenliktin yaxshi oqughili bolmaydu(fi ewasiti shewwal min seneti … sebamietinil hilaliyye). F. Köprülüning tetqiqatigha köre, emir aydemir hijriye 703- 758-yillarda(1303-1357) iranning bezi rayonlirida hökümran bolghan injü ailisining axirqi hökümdari emir sheyx ebu ishaqning bash qomandani bolup, hijriye 755- yili(1354) shiraz shehrini muzefferiylerning walisi shah sultanning qolidin tartiwélish üchün élip bérilghan urushta öltürülgen idi. Mejmuening muhemmedning dadisining ornigha chiqqan dewrde retlengenlikige qarighanda, bu hijriye 755- yili(1354)din kéyinki melum bir waqitta yézilghan bolushi kérek.
Mejmuediki béyitlar shu waqitta <<mongghul yéziqi>> dégen nam bilen atalghan Uyghur yéziqigha ait qisimda körülidu. Bu qisimda awwal Uyghur yéziqining shekilliri, kéyin üstide Uyghur yéziqi bilen yézilghan, astida ereb yéziqi bilen tekrarlanghan türkche sanlar, uning arqisidin <<etebetul heqayiq>>qa ait bir tötlük bilen <<qutadghu bilig>>ke ait ikki béyit(1139, 1476) bar. Béyitler til jehettin eslisidin xélila perqlinidu. Uningdin kéyin peqet ereb yéziqi bilen 10 qurluq we mezmun jehettin <<etebetul heqayiq>>qa oxshap kitidighan bir parche yézilghan. Qurlar arisidiki keng ariliqlar her halda kéyinche Uyghur yéziqi bilen toldurulush üchün aq qaldurulghan bolushi mumkin.
E. <<qutadghu bilig>>tikige oxshaydighan yene bir béyit saraychiqta 6-7 métir chongqurliqtiki yer astidin qéziwélinghan bir kozigha yézilghan. 24 Parchigha bölünüp ketken koza sunuqliri kéyin tutashturulush arqiliq eslige keltürülgen we uralsk herbiy moziyigha qoyulghan. 1910-1911- Yillarda kozining resimini tapshurwalghan a. Samoylowéch[14][14]uning üstidiki xetni oqup terjime qilghan we kozining sheklini toluq körsitip bergen. Kozining igizliki 80 santimétir, asti qismining kengliki 23 santimétir, ottura(qosaq) qismining aylanmisi 60 santémitir, aghzining kengliki 28.5 Santimétir bolup, boyun qismigha yéqin yérining her ikki teripide erep yéziqi bilen
Kishi körki yüz ol bu yüz körki köz
Bu öz körki til ol bu til körki söz
Taqi körk kishike bilig hem hüner
Yulugh qilghu janni biligligke er
Dégen béyitler we biraz asti teripide, yeni kozining qosaq qismida ikki qur qilip <<bu küpnüng ichinde yash quyar bolur>> dégen ibare yézilghan. Bu ibaridin, bolupmu <<yash>> sözidin samoylowich bu kozining axiretlik boyumlar bilen munasiwetlik ikenlikini tesewwur qilghan we saraychiqta altun ordu xanlirining qebrilirining barliqini eslitip ötken. Bu béyitlerdin aldinqisi <<qutadghu bilig>>te türkche mesel(ibretlik söz) süpitide körsitilgen 274- béyit bilen sélishturma qilinmaqta. Xélila perqliq bolghan bu béyitning belkim ikkinji béyitnimu öz ichige alghan bashqa bir eserdin élinghan bolushimu éhtimalgha nahayiti yéqindur. Shuning bilen birlikte bu béyit <<qutadghu bilig>> nusxiliridimu xélila perqlinidu.
9- «Qutadghu bilig» ning faksimilliri
Hérat nusxisining radlof teripidin neshir qilinghan faksimili esli nusxa bilen sélishturulsa faksimilde bezi siziqlarning öchürülgenliki körülidu. Bashqa nusxilar meydangha chiqqandin kéyin bu xil tazilash paaliyitidin peyda bolghan kemchilikler emdilikte chong bir tosalghugha aylanmaydighan boldi. Türkiye til qurumi bu nusxining faksimilini ishligende radlofning neshirini asas qilghan. Nusxining eslige murajiet qilinghan bolsa idi, hem toghriliq jehettin téximu jayida heriket qilinghan, hem bu xil basmilarda undaq yaki bundaq téxnikiliq seweplerdin peyda bolghan xataliqlarning ashu xil sewepler bilen téximu köpiyishige imkan birilmigen bolatti.
<<qutadghu bilig>> üstidiki izdinishler bashlanghanda perghane nusxisining resimlirini qolgha chüshürüshke heriket qilindi. 1934- Yili türk til qurultiyigha ishtirak qilghan samoylowich rus penler akadimiyisining qurultaygha qilghan bir soghisi süpitide bu nusxining resimini teqdim qildi. Lékin, waqitning ötüshi bilen bu resimler yaxshi muhapizet qilinmighan we faksimlni neshir qilishqa tutush qilinghanda qaytidin bir qétim resimge tartish éhtiyaji tughulghan. Bu qétim resimge tartilghanda ewwelqisidin xélila tar dairlik bir karton(lénta) ishlitilgen we betler meyli chong yaki kichik bolishidin qetiynezer mushu daire ichige sighduriwitilidighan ehwal körülgen. Shuning bilen bezi betlerning bash teripi we sol qirghiqi resmige chiqmay qalghan. Resimni tartqanlar ikki bette mushu yitersizlikni toluqlashqa tirishqan, 224- bette buni muwappiqiyetlik qilghan bolsimu, 217- bette ikkinji misraning tunji sözi bolghan <<erezh>> tamamen bashqa bir shekilge özgirip ketken. Bashqa betlerde sözlerning oqulishini qéyinlashturghan we toluqlash zörür bolghan bu xil kemchilikler burunqi resimlerge asasen pütünleshtürülgen. Faksimil bésilghan chaghda basma qélipning chongliqi tengshilip, bezi betler xélila kichiklitilgen we tékistning bir qismi basma qélipning sirtigha chiqirilghan.
Perghane nusxisining faksimili teyyarlanghanda, eserning bet numuri xata qoyulghan. Shu seweplik, nusxining 1- bétining aq qaldurulushi we nusxining axirqi béti bolghan 445- betning arqisidiki bosh bet <<qutadghu bilig>>ke ait bolmighan bir metinning yézilishi üchün qollinilghan bolsa kérek, dégen qarashni peyda qilidu. Bu xil malimanchiliqqa imkan bermeslik üchün, bet numurlirida 445 – betning ornini 444 – bet yaki 446 -bet dep oylash we nusxini axirqi betning aldi teripide emes, belki arqa teripide axirlashqan dep qobul qilish kérek.
Misir nusxisi yéziqi jehettin nusxilar ichidiki eng yaxshi bolghinidur we resim téxnikisi jehettinmu nuqsansizdur. Shuning üchün faksimili hichqandaq bir ish qoshmay bésildi. Epsus, faksimilni neshir qilish bilen meshghul bolghanlar köpünche mushu nusxa üstide ishlep, sus körüngen her bir chikit we siziqlar üstidin qelem mangdurghan. Yaxshi niyet bilen qilinghan bu emgekning faksimilge paydiliq rol oynimighanliqini tilgha élishning hajitimu yoq. Buninggha bir misal süpitide 274- bettiki chikitsiz <<t>> bilen yézilghan <<tadung>> sözining mushundaq bir tüzütishtin kéyin <<ladung>> sheklige özgirip qalghanliqini körsitish yiterliktur. Bu xil ishlarda metinni yaki yéziqning alahidilikini pishshiq bilmeydighanlarning bundaq xataliqlarni sadir qilip qoyushi daim körülidighan ehwal bolghachqa, eng yaxshisi faksilimge qol tekküzmeslik kérek. Bu nusxidikige oxshash faksimillarning kishiler ikkilinip turup paydilinidighan bir halgha keltürülüshi uning neshridin kütülgen meqsetke zit bir heriket bolidu.
Nusxilardiki eserning ismini ipade qilidighan mawzugha kelsek, hérat nusxisining ayrim bir bash béti bolmighanliqi melum. Bu hal belkim nusxining kupiye qaldurush xaraktéride yézilghanliqidin bolsa kérek. Perghane nusxisining tunji béti yoqalghanliqtin, nusxining béshida eserning ismining her qandaq bir shekilde körsitilgen yaki körsitilmigenlikini bilmeymiz. Misir nusxisigha kelsek, buning bash béti mewjut, lékin eserning ismi bolushqa tigishlik yerde <<oqighil silig>> dégendek tamamen bashqa bir ibare körülidu.
<<qutadghu bilig>> metnining hérat nusxisigha ait bir qismini tunji qétim neshir qilghan wambériy Uyghur yéziqi bilen tizdurghan qisimda <<qutadghu bilig>> ismining metbee herpliri bilen bésilghan sheklini élip[15][15]chongaytqan we buni qézil renglik qilip neshir nusxisining bash bétige qoyghan. Radlof bolsa ashu nusxining axiridiki istanbulda ilawe qilinghan bir bayanda uchraydighan <<qutadghu bilig>> sözini u yerdiki shekli boyiche[16][16]chongaytip, uni öz faksimiligha mawzu qilghan. Türk til qurumi faksimillarni neshir qilghan chaghda, hérat nusxisida körülgen bu shekilni eynen alghinidek, perghane nusxisining nesriy muqeddimisidiki yézilish sheklini[17][17]teqlid qilip chongaytqan we buni perghane we misir nusxilirining faksimillirining téshigha mawzu qilip basturghan. Zadila muwapiq bolmighan bu shekilning omumen enenige aylinip dawam qilghanliqi körülidu. Buning oqurmenlerni heyran qaldurush we xata yollargha bashlashtin bashqa héchqandaq bir paydisining yoqliqi éniq.
10- «Qutadghu bilig» ning metin neshirige ait izahlar
«Qutadghu bilig» ning metin nusxisidin paydilinishni arzu qilghanlar üchün, tüwendiki noqtilarni alahide nezerde tutushning paydisi bar.
1- Metinni turghuzushta istanbul uniwérsitéti edebiyat fakultéti teripidin hazirlanghan we milliy maarip ministirliki teripidin basturulghan transikripsyon sistémisi[18][18]tedbiq qilindi. Türkche sözlerning transikripsyonini ishleshte ＞z＞ydtawushining shekil jehettin metinni öz ichige alghan Uyghur dewri höjjetliridin yiraqliship ketmesliki üchün z ning ornigha dsheklini ishlitish muwapiq dep qaraldi.
2- Metinning türkche qismi normallashturuldi. Chet tildin kirgen sözlüklerning esli imlasi metinde ayrim körsitildi. Sani nisbeten az bolghan bu yat sözlüklerni oqushta ayrim bir zörüriyet bolmighan ehwalda türklerning bügünki kündiki teleppuzi asas qilindi. Bu yerde chet tildin kirgen bu sözlüklerning 11- esirdiki teleppuz shekillirige ching ésiwélishtin bekrek metindin mumkin qeder keng bir oqurmenler türkümining asan paydilinishi nezerde tutuldi. Türkchige her qaysi dewrlerde kirgen yat sözlüklerning oqulush mesilisi üstide kéyin ayrim toxtilimiz.
3- Nusxilarda bezi béyitlerning ret tertiwi qalaymiqan. Bular tikistning rawajigha qarap tüzütildi we her qaysi nusxilardiki ornigha izahatmu birildi. Nusxilarning yalghuz birisidila bolghan we metinning rawajigha qarap retke turghuzushta kishini arisaldiliqta qoyghan béyitlar bilen köchürüshtiki xataliq sewebidin bozulghan yaki tekrarlanghan béyitlar izahat qismigha élindi.
4- Metinde xélila chong bir nisbetni igiligen we eserning tetqiqatidimu muhim bir orun tutidighan tötlüklerning metinning bashqa qisimliridin perqlinip turushi we derhal közge chéliqishi üchün, uni destlepte yantu herpler bilen tizish belgilengen idi, lékin metbeede buninggha imkaniyet bolmighanliqtin, bularni izahatta bildürüp ötüsh bilen kupayilinishke mejbur bolduq.
5- <<qutadghu bilig>>ning eslige ait bolghan qisim bilen buninggha kéyin qoshulghan qisimlarni asan ayrish üchün her bir qisim ayrim bir herp bilen körsitildi.
A. Nesriy muqeddime
B. Nezmiy muqeddime
C. Bablarning munderjisi
D. Esli metin
E. Yüsüp teripidin yézilghan bolsimu, shekil we mezmun jehettin <<qutadghu bilig>> ke ait bolmighan parchilar.
6- Kelgüsidiki tetqiqatlar we neqil élish ishlirida metindin asan paydilinidighan imkaniyetni yaritish üchün béyitlar yuqirida körsitilgen guruppilar ichide numurgha turghuzuldi. Her ikkilisi yüsüpke ait bolghan DweE qisimlarda bolsa numur tertiwi üzülmey dawam qilduruldi. Metindin faksimilge we faksimildin metinge derhal nezer aghdurushta qolayliq bolushi üchün ashu numurlarni hichbolmighanda faksimil betlirining astigha qoyushni oylighan bolsaqmu, epsus buninggha imkaniyet bolmidi.
7- Meyli chong bablarning yaki kichik mawzularning bolsun körsitilish shekli nusxilarda bir biridin perqliq bolghinidek, nusxilarning munderijiside körsitilgenler bilen metinde körsitilgenlermu bir birige mas kelmeydu. Baplargha ait metinning bir qismi köpünche babning mawzuliridin burun kelgen we axirida ayrim körsitilmey mezmun almashturulghan. Mawzularning esli nusxisida bolmastin kéyin ilawe qilinghan bolushimu éhtimalgha nahayiti yéqindur. Metinni turghuzushta nusxilarning omumiy sheklige mas halda bap xaraktérini alghan chong mawzulargha ret numuri bérildi, kichik mawzularmu özige ait orungha qoyuldi. Bularning nusxilardiki ehwali izahatta ayrim körsitildi. Bab teqsimati mezmunlarni toluq bir shekilde öz dairisige almighanliqtin, bir mezmunni tetqiq qilmaqchi bolghanlarning yalghuz bap mawzulirighila emes, mezmunning eslidiki bash qismi bilen axirighimu diqqet qilishi zörürdur. Bir mawzudin yene bashqa birisige ötkende peqet nusxilarda ayrim körsitilmigen yerler bir siziq arqiliq ipade qilindi. Tetqiq qilghuchilargha bu xususta bir qolayliq bolushi üchün kirish söz qismining axirigha tehliliy bir munderije ilawe qilindi.
8- Izahatlardin mumkin qeder asan paydilinish we lazimsiz noqtilargha orun bermeslik meqisiti bilen, turghuzulghan metindin perqliq bolghan xususlarning sheklini körsitishke ehmiyet birildi we metinning izahati bilen alaqidar bolghan her qandaq bir noqtigha sel qaralmidi.
9- Izahatlarda ayrim nusxilarni ipade qilidighan A(hérat), B(perghane) we C(misir) herpliri yénidiki reqemler betning qurlirini körsitidu(A22yer, yirC10 — t). Bu yerde izahat qismini reqemlerge kömiwetmeslik üchün nusxa betlirini ipade qilidighan reqemlerdin waz kéchildi. Bu öksüklükning ornini toldurush üchün metin betlirining sol yénida nusxa betlirining bash qismi we yuqiri terepning sirtidiki bolungdimu bu betlerning dawami körsitildi. Bularning yardimi bilen izahatlarda körsitilgen qur reqemlirining qaysi betke ait ikenliki asanla melum bolidu.
10- Izahatlardiki qirliq tirnaq(])ning sol terepidiki qisim esli metinni, ong tereptiki qisim nusxilardiki perqni körsitidu (bügü[ A8buğüB11büğü|| — t) . Yomilaq tirnaq ichige élinghan herp we sözler metinde bolushiqa tigishlik, lékin nusxilarda kem bolghan herp we sözlerni körsitidu. Ashu tirnaq ichige yene izahlash zörür bolghan jümlilermu élindi. Izahatlarda sözlerni tekrarlimasliq üchün metinning ikki sözi otturisidiki qisim üch chikit(…) bilen ipade qilindi.
11- Izahatgha asasiy jehettin nusxilardiki perqliq sözler we qoshumchilar élinghan bolsimu, gumanliq körülgen yaki her qandaq bir shekilde oqush we izahlash mumkin bolghan sözler arqiliq jümle halitide élinghan parchilardiki sözlerning yézilish shekli ayrim ipade qilindi.
12- Metin we nusxilardiki her qandaq bir muhim xususiyetke diqqetni tartmaqchi bolghanda, izahatlarning bu qismi ayrim bir qur bilen bashlandi.
Tügidi
——————————————————————————–
——————————————————————————–
[1][1]Turkestan v epohu Mongolskogonaşestviya, Petersburg, 1900; İngl, Turkestan down to the Mongol invasion, GMNS, Ⅴ, London, 1928.
[2][2]Pam. Kn. Semir. Obl., Ⅱ, 102, vd.
[3][3] W. Bartold: << <<qutadghu bilig>>te zikri qilinghan bughraxan kim>>, é. Dénisonning izahati, <<türkiyat>>, 1925- yili, 1-tom, 226-bet.
[4][4] Özkendning jughrapilik ehwali, zamanimizgha qeder saqlinip kelgen tarixiy eserliri heqqidiki melumat we bibliografiye üchün <<türkiyat>> zhornilining 1- san, 347- 350- betlirige qaralsun.
[5][5]Cod. Lugd, 904.
[6][6]S. Maksudi Arsal,hukuk felsefesitarihi, İstanbul, 1946, s. 130.
[7][7] Bursa, 1302- yili, 245- 248- betler.
[8][8]Hadikatül cevami, İstanbul, 1281, Ⅰ, 53, 101.
[9][9] Sheyxzade ismi bilen atalghan bashqa shexsler üchün bursaliq tahirning <<osmanli muellipliri>> dégen esrining 1- tom, 334- betlirige qarang.
[10][10] Tashkend, 1925, Ⅱ, 68-74 ; bu maqalining türkchisi üchün <<türkiyat>>ning 1927- yil 1-san, 344- 347- betlirige qarang, nimischisi üchün tüwendiki eserge qaralsun: Ⅵ,H ,1/2, 154-158.. Ungar.Jahrb
[11][11] Ibnül hejer :<<ed- dürerül – kamine>>, 1- tom,429- bet, 1127- nomur.
[12][12] Ilbugha el – hasekin- nasir , ibnül- hejer, yuqiriqi eser, 3- tom, 438- bet, 1218- nomur.
[13][13] Fuad köprülü: <<türk tili we edebiyati heqqide tetqiqatlar>>, istanbul, 1934 -yili, 74-83- betler.
[14][14] A.Samoyloviç, Sredneaziatsko-turetskiyanadpisi na glinyanom kuvşine iz Sarayçika, ZVO, 1912, ⅩⅩⅡ, cüzⅠ, s. 038-0447
[15][15]Vambery, Uigurische Sprachmonumenta und das Kutatku Bilik, Innsbruck, 1870, s. 44, str, 14-15
[16][16] Faksimil, 189-bet, 15- qur.
[17][17] Faksimil, 2-bet, 7-qur.
[18][18] <<türk ilmiy transikripsyon yitekchisi>>, istanbul, 1946-yil.
