Chingghiz Aytmatow (qirghizistan)
Maxmutjan Islam terjimisi
Shair resul hemzatow daghstan taghliq rayonidiki köp xil toghrisida özige xas yumurluq til bilen mundaq izahat bergenidi: eyni chaghda,xuda bu yerdiki milletlerge til teqsim qiliwatqanda, shiddetlik shiwirghan chiqip ketkeniken. Shunga xuda aldirap - ténepla bu yerge ershtin her xil tillar qachilanghan bir tagharni tashlighaniken. Daghstandiki tilning bir - biridin zor derijide perqliq bolushi burun bu yerdiki milletlerni bir - biridin bekla ayriwetken. Gerche ular meniwi jehette we turmush shekli jehette bir - birige yéqin bolsimu, emma qoshna tagh jilghilirida emes, belki oxshashmaydighan qitelerde yashighandek turmush kechürgen. Shimaliy kawkazning sherq terepige jaylashqan bu yerdiki her bir awulning özige xas tili bar. Bu tillar türki tillar, kawkaz tilliri, iran tilliri hetta yehudi we suriyan tillirigha chétilidu, qoshna awullarningmu tili bilen oxshashmaydu, bir - birige yéqin kelmeydu, ularning tomurimu oxshashmaydu. Resul hemzatow«burun daghstanning tarixi pichaq bilen oyulghan yéziqta xatirilengen, 20 - esirge yetkendila daghistanda pey qelem bolghan» deydu. Emma, dunyadiki her qandaq bir élipbedin daghistan tilidiki barliq tawushlarni ipadiligüdek bir yürüsh herp tapqili bolmaydu. Shunglashqa sowét hökümiti qurulghan deslepki yillarda, daghistandiki tillar üchün yéziq ijad qilishta, rus tili herpliri üstige alahide herp we shertlik belgilerni qoshush arqiliq herp yaritilghan. Bügünki künde, ikki milyongha yéqin daghstan xelqi ottuz nechche xil til ishlitidu. Daghstanda besh xil yéziqta gézit - zhurnal, edebiy eserler neshir qilinidu. Yalghuz awar tilidila emes «bular shu jaydiki nopus eng köp millet, nopusi sekkiz yüz mingdin ashidu», yene tat «bular peqet on besh mingla» tilida kitap neshir qilinidu.
Emma, shuninggha qarimastin, daghistanda öz tili bilen shéir yazidighan shairdin ikki mingi bar. Dunyaning hemma jaylirida bar az sanliq milletler mesilisi nuqtisidin éytqanda, birla ademning mesilisi chaghliq bir ish, emma, konilarning sözi boyiche, ötükni kim kiygen bolsa shuning puti aghiriyidu, derdini ötük kiygen ademla bilidu, dégendek sani eng az milletlerning mesilisi eng zor, eng muhim bolidu, bezide bu mesile téxi ademni biaram qilidu. Bu yerde déyiliwatqan mesile az sanliq milletlerning milliy mediniyitining istiqbali mesilisi. Bu aldi bilen dunyadiki az sanliq milletlerning tili mesilisige bérip taqilidu. Chünki til bolmisa, ularning meniwi bayliqini rawajlandurushtin söz achqili bolmaydu. Milliy medeniyetning eng asasliq amili bolghan til, shu waqitning özidila yene milliy medeniyetni rawajlandurushning wastisi bolidu. Her qandaq milletning tilini xelqning eqil - parasiti yaratqan, u tengdishi yoq ajayip möjize bolup, uning yoqilishi eng zor ziyandin bashqa nerse emes, nurghun tillar yoqilidu hem yoqaldi, ularni qayta tirildürüshningmu zörüriyiti yoq, ular mewjut bolghan dewrmu kelmeske ketti, emdi mewjut tillarni qedirlesh, asrash kérek, ular pütkül insaniyetning ortaq bayliqi. Dunya tildin teshkillengen mewjudat alimide mewjut bolup turidu. Tarixta tildin teshkillengen ékologiye peyda bolghan. Til ékologiyisi xuddi tebiet ékologiyisige oxshashla nahayiti murekkep we nazuk bu yerde pragmatizmliq nuqtiiynezerge emel qilishqa bolmaydu, pragmatizmliq nuqtiiynezer aptomatlashturush ishlirida ishleydu, uni medeniyet ishlirigha tebiqlashqa bolmaydu. Bundin bashqa, chong milletlerning tili ushshaq milletlerning tilini bara - bara chetke qaqidighan we asmilatiye qilidighan ehwalmu bezi - bezide körülüp qalidu.
Nahayiti roshenki , hazir bir xillashturush, az sanliq milletler medeniyitining artuqchiliq we alahidiliklirini yoqqa chiqirishqa qiziqip qalghan pikirlermu bar. Bundaq pikirlerge nisbeten, bizde segek kalla bolushi kérek, bundaq pikirlerde mesilining mahiyiti burmilanghan. Bir - birige yar - yölek bolush, bir - birige menpeet yetküzüsh prinsipi üchün birlishish kérek, emma her qaysi millet we ularning medeniyiti bezi jehetlerde öz alahidilikini saqlishi kérek. Nawada bu alahidilikler kéreksiz qilinsa, u halda bir - birige yar - yölek bolush, bir - birige menpeet yetküzüsh dégendin héchnime qalmaydu, birlishishning zözürlükimu yoqilidu. Men chongqur ishnimenki, réalliqta az sanliq milletler we ularning muhim tilni saqlap qélishning hemde sharait yaritip mushu tillarning özge milletlerning meniwi we maddiy turmushidiki yéngi nersilerni qobul qilishni ilgiri sürüshning, sharait yaritip tilining ichki rawajlinish yoli yeni dunyadiki ilghar tillarning teqribilirige biwaste yaki wastilik tayinip öz tilimizni üzlüksiz béyitish yoli arqiliq az sanliq milletler tilini téximu mukemmelleshtürüshning toluq imkaniyiti bar. Élimizning tejribiliri bu nuqtini ispatlighan. Sowét ittipaqida chong - kichik yüz nechche millet bar. Ular atmish yil burun öz ixtiyarliqi bilen birlishish asasida birlikke kelgen sowét dölitini qurghan. Biz ötüp ketken uzaq yillardila tallash mesilisige duch kelgeniduq: yüksek derijide rawajlanghan tilni ishlitish kérekmu yaki birlikte mewjut bolup turush yoligha yeni ilghar milletlerning tilidin paydilinip, öz millitimizning tilini ular bilen bir qatarda rawajlandurush yoligha mangimizmu? Elwette, tamamen mol edebiyat we ilmiy enenisi bar, yüksek derijide rawajlanghan tilgha ötüp , ijadiyet bilen shu tilda shughullinish, öz millitimizning tilini rawajlandurimiz dep japa chekmeslik yoligha méngish, shübhisizki, nahayiti yenggil idi. Bundaq erkin tallash ademni mehliya qilatti.
Biraq, bundaq tallash öz millitimizning medeniyitini sulghunlashturup, qurutup qoymasmu? U milliy medeniyitimizning dewr rohi jehette muhim ilgirileshlerge érishishni ilgiri sürelermu? Eng muhimi, bu xil halet tarixning «yaritishi» gha uyghun bolup, nahayiti murekkep, nahayiti köp xil dunyaning ortaq payda - menpeitige aylinalamdu? Qéni, kim insaniyetning medeniyet xeziniside némilerni saqlashning yaxshi, némilerni saqlashning yaman bolidighanliqigha höküm qilalaydu? Bu mesile toghrisida daim oylinishqa, «qollash» yaki «qarshi turush» ni dengsep körüshke toghra kélidu. Tilni tallaydighan chaghda, erkin tallashning mumkinchilikige we bi rgrazhdanning xelq aldida öteshke tégishlik burchigha hürmet qilish zörürlükini untumasliq kérek. Chünki xelq bizni béqip chong qilghan hemde özining . Eng qimmetlik bayliqi bolghan tilni bizge ata qilghan. Biz ana tilning karamitige apirin - tehsin éyitmay turalmaymiz. Biz peqet baliliq chaghlirimizdin bashlap igiligen ana til bilenla adem qelbining eng chongqur yerliridiki milliy ghurur buliqini achalaymiz: ana til bilenla xelq tejribiliridin tughulghan shéir arqiliq yürek - qelblerge madar - derman béreleymiz, peqet shundila esli - neslimizdin tartip qollinip kéliwatqan ajayip möjizilik, mezmuni déngiz - okyanlardin chongqur ana tildin éstétik zoq alalaymiz. Peqet baliliq dewrdila ana tilni heqiqiy chüshineleymiz, peqet baliliq dewrdila özimiz bilen etrapimizdiki ademler, qatlam - tebeqiler we melum medeniyet otturisida zich munasiwet barliqini hés qilalaymiz. Démekchimenki, héchbolmighanda özümning tejribisige asasen shundaq déyeleymenki, bir adem baliliq dewride özi adette uchriship turghan ikki xil, belki uningdinmu köprek tilni mahiyet jehettin chongqur igiliyeleydu, gep bu tillarning bashtila uninggha öz tesirini körsetkenlikide, men üchün éytqanda, rus tili ana tildin, yeni qirghiz tilidin töwen turmaydu. Qirghiz tili baliliq chéghimdila ana tilim bolghan, buningdin kéyinmu u méning ömürlük ana tilim. Özge milletlerning yüksek derijide rawajlanghan medeniyet netijiliridin toluq paydilanmisaq, biz köp xil milletlerning meniwi medeniyitini rawajlanduralmaymiz. Mana bu bizning ikkinchi xil yolni tallishimizdiki seweb, bu yol müshkülrek, emma mol netijilik yol, bizdiki üchtin bir qisim milletlerning yéziqi yoq idi, kéyinche ularning yéziqi boldi. Shunga sowét edebiyati seksen nechche milletning edebiyatidin teshkil tapti.Bu emeliyet milletlerning memuriy rayonlirida, tamamen barawerlik prinsipi asasida öz tilini ishlitishni yolgha qoyushning bir unumlik chare ekenlikini yoluq ispatlidi. Men bu yerde rus tilining toli toghrisidimu sözlep ötmekchimen, rus tili wastichi, tarixta, her qaysi milletler edebiyatining büyük qirghaqlirini eng deslep tutashturghan köwrük. Halbuki, bu milletler téxi yéqindila bir - birining mewjutluqini bilishmeytti. Medeniyet jehettiki perqimu nahayiti zor idi, hemmisining bir - biriningkige oxshashmaydighan adet we eneniliri bar idi. Öz ara peqetla chüshinelmeydighan til ishlitetti. Rus tili köp milletlik sowét jemiiyitidiki milletlerning alaqe - tiligha - yéngi «medeniyileshtürüsh» bilen medeniyetning bir - birini ilgiri sürüshige türtke bolidighan tilgha aylandi.
Chünki u adem sani eng köp milletning, hökümran sinipning iqtisad we barliq sahelerde üstünlük alghan bir chong milletning tili idi. U bir tereptin élimizdiki bashqa azsanliq milletlerning tiligha tesir körsetse, yene bir tereptin öz ara tesir körsitishish dawamida özini üzlüksiz türde béyitti. Hazir biz shundaq jakaliyalaymizki, biz insaniyet tarixida misli körülmigen, bilikke kelgen, köp milletning tilini ishlitidighan sowét medeniyitini berpa qilduq. U élimizdiki barliq chong kichik milletlerning eng ésil netijilirini öz ichige alghan. Bu milletler ta bügünge qeder tepekkür, pisxika we turmush qatarliq jehetlerde özlirige xas alahidilikini saqlap kelmekte. Bu, sowét medeniyiti hemmini öz ichige alghan, intirnatsionalizimliq medeniyet bolupla qalmastin, belki her xil milliy shekillerni öz ichige alghan medeniyettür. Bu xil medeniyettiki intirnatsonalizimliq yéqindin buyanqi melum teshwiqatlarda déyilgnidek milliy medeniyetning ornigha qatmal shekillerni dessitish bolmastin, belki imkanqeder pütkül jemiiyetning idiyiwi birliki asasida barliq milletlerning medeniyiti we tilini rawajlanduridighan intirnatsionalizimdur. Biz milletlerning milliy alahidiliklirini saqlash we uni rawajlandurush arqiliq perqlerni tamamen yoqitiwétish we milliy medeniyetni istila qiliwétish xahishigha taqabil turimiz. Bu milliy medeniyetler alliqachan öz ornini igilep bolghan, shunglashqa uni yoqitiwétish xahishi kishilerde dunya medeniyitining istiqbaligha nisbeten endishe peyda qilip qoyidu. Méningche, aliyjanap gumanizm «insanperwerlik» we exlaqning ehmiyiti sotsiyalisitik milletler medeniyitining birlishish jeryanida, her birining öz indiwidualliqining yoqalmaydighanliqida, ularning ezeldin bar alahidiliklirining yoqqa chiqirilmaydighanliqida, her qaysi milletler medeniyitining üzlüksiz béyitidighanliqida, mukemmellishidighanliqi we rawaqlinidighanliqida, yoshurun shertlerni qazidighanliqida ipadilinidu. Bundaq shertler her qaysi milletlerning wujudida mewjut shertlerla bolup qalmastin, belki milletlerning ésil enene, meniwi mirasliridin, uzun muddet dawamida jughlanghan tarixiy tejribiliridin biwasite warisliq qilinighan shertlerdur.
Elwette, bu ongayla orunlinidighan addiy jeryan emes. Biz bu jeryanni orunlash üchün ghayet zor, bezide xélila japaliq ejir singdürduq hemde burun zadil körülmigen bediiy tepekkürni rawajlandurush yolida harmay - talmay tirishchanliq körsitip we izdinip ortaq tejribini qolgha keltürduq. Biz turmushni déaliktikiliq tonush, nurghun qalduq idiyilerni we ösüp yétilish dawamidiki «baliliq késili» ni yéngish jeryanini bashtin kechürduq, sowét ittipaqidek ghayet zor, köp milletlik döletni rawajlandurushta, milliy munasiwet jehette daim dégüdek yéngi jeryan we yéngi mesililerning körülmisliki mumkin emes. Bir nechche yildin buyan bezi ittipaqdash jumhuriyetlerde bashqa millet girazhdanlirining sani nahayiti téz köpeydi, ularning öz tili, medeniyet we turmushi jehette özige xas alahide telipi bar, mana bu bizning yuqiriqi sözimizni toluq chüshendürüp béridu. Milletler turmushining dairisi barghanséri kéngeymekte, turmush her saet, her minutta özgermekte. Biz uzundin buyan qoyuq milliy puraqqa ige dep qarap kelgen alahidilikler turmushtin we kishilerning éngidin barghanséri yoqap, medeniyet jehette bizning algha ilgirilishimizdiki tosalghugha aylinip qaldi. Arimizdiki oxshashmaydighan milliy alahidiliklerni perqlendürüshni tilgha alghinimizda, biz haman dégüdek turmushimizdiki mushundaq köpligen nersilerning bizdek teqdiri, idiye séstimisi bir bolghan, bir dewrde yashashwatqan ademlerni yéqinlashturidighanliqini toluq mölcherge alalmay qalimiz. Qatlamlarni, konkrét muhitni, kesipning türlirini, eng muhimi, yéngi ademlerning pisxik halitini mölcherleshning zörürlükini bilish kérek. Sowét kishilirining dunya qarash, pisxik halet we heriket jehettiki özgirishni eng chongqur özgirish. Gerche biz bashqa - bashqa milletlerge wekillik qilsaqmu, emma turmushqa bolghan qarashta, turmushni sélishturushta, bahalashta we turmushqa qoyghan ölchemde ortaqliqimiz bar. Méningche, az sanliq milletler medeniyitini rawajlandurush jeryanida, yéngi, zamaniwi milodiye «asasliq küy» we yéngi idiyiwi éqimni alqishlash kérek. Bular eslidiki milliy shekillerni béyitidu, uning dairisini kéngeytidu. Elwette, buning sherti bar. Bu shert u xil zamaniwi milodiye we yéngi idiyiwi éqimning öz millitimizning tilidin özige muwapiq ipadilesh sheklini tapalash - tapalmasliqidur. Hazir biz yéngi yükseklikke örlewetimiz, az sanliq milletler ichide ademning yéngi alahidilikliri üstide izdiniwatimiz, bügünki turmushni bügünki usullar bilen közitishni öginiwatimiz. Shunglashqa, milliy shekilde hazirqi dewr tüsi jewlan qilishqa bashlidi.
Eger qattiq békinmichiliq qilsaq qandaq netije bolushi mümkin? U halda bizning érishkinimiz mahiyet jehettiki ja medeniyet bolushi mümkin, chünki uningda eks etkini, eng köp bolghanidimu shu bir milletning alahidilikining bir teripila bolidu. Bashqa milletning medeniyiti bilen almashturush bolmisa, bolupmu bir qeder tereqqiy tapqan milletning mdeniyiti bilen almashturush bolmisa, bu emeliyette shu bir milletning medeniyitining rawajlinish menbesini tosup, , boghup qoyghanliqtin dérek béridu. Eger «millet alahidiliki»ni saqlap qélish eng axirqi meqset qilinghan bolsa, u halda mubdaq «alahidilik » algha basmay bir izda toxtap qélish, alemdin bixewer ötüsh, nezer dairisi tar bolushni keltürüp chiqiridu hemde shu millet medeniyitining sirtqa tarqilishghimu tosqun bolidu. Milliy ghurur we tekebburluq, nahayti roshenki, tamamen menidash nerse emes, aldinqisi öz millitining gumanlinishqa bolmaydighan artuqchiliqliridin pexirlinish, emma uni tépilmas nersidek hemme yerde kös - kös qilip yürmeslikni körsetse, kéyinkisi özining saxta artuqchiliqliridin meghrurlinishni, hetta özining yétersizliklirini körmeske sélish, hetta ularni shu milletning «artuqchiliqi» qiliwélishni körsitidu. Bashqa milletler bilen medeniyet almashturush élép barghanda ghurur bilen tekebburluqning chek - chégirisini ayriwélishqa zor yardimi bolidu. Tebiiyki, medeniyet almashturulsa milliy alahiliklerde özgirish bolidu hemde milliy shekil peyda bolidu. Ular bir - birige tesir körsitidu, bir - birini qobul qilidu, bir - birini béyitidu hemde waqti ötken kona ramkilardin qutulidu. Emma, her qétim dégüdek gep milliylik üstige kelgende, néme üchünki, bediiy tepekkür qaysi dewrde bolsa, uning shu dewrge xas ijtimaiy meniwi haletni eks ettürgenlikidin qetiynezer, bizning közimiz köprek ötkenkini köridu. Yaq, milletning özige xas alahidiliki esirlerdin buyan dawam qilip kelgen milliy alahidiliklerning yighinidisi emes. Milletning özige xas alahidiliki dégen bu uqum ichide ezeldinla bar bolghan, waqitning sinaqliridin ötken nersiler, burunqi dewrlerde shekillengen tejribiler bolupla qalmastin, belki hazirqi dewr réalliqida wujudqa kelgen yéngi nersilermu bar. Sowétning köp milletlik medeniyitining ésil netijiliride jemiyetning, pütkül insaniyetning ortaq ulugh ghayiliri bar, halbuki, ularning milliyliki intirnatsionalizimdin zadila ayrilmaydighan munasiwet arqiliq ipadilengen, intirnatsionalizm bu yerde alahide milliy shekil bolup ipadilengen. Ularning mulayimliq bilen birikishi piship yétilgen sewiyini ipadilep bergen. Halbuki, insaniyetning éngi, bashqilarning chüshinishige érishish teshnaliqi we bashqilarni chüshinish ümidi bolsa mana mushu yerdin bashlanghan, ularning menbesi mana mushu yerde. Men bügünki dunyada nurughun bes - munazirilerge seweb bolghan milliy medeniyet mesilisini tepsiliy sherhlep öttüm. Her bir milletning milliy alahidiliki öz medeniyitige «oxshashmaydighan qiyapet» bilen otturigha chiqish imkaniyitini ata - qilghan. Ana yurt bilen, öz millitimiz bilen , millitimizning turmushidiki jiddiy mesililer bilen bolghan alaqe - munasiwet goya hayatiy küchke tolghan hemde mol ünümlük sütke oxshash, millitimizning medeniyitige jan, qudret béghishlap, uni rawajlanduridu, pütkül insaniyet jemiyitining keng zéminigha bashlaydu. Chünki, her bir milletning turmushida, ularning dunyani bilishi jeryanida nurghun ortaq nersiliri bolidu, shunga milliy nersilerni intirnatsionalizmliq nersiler bilen qarimu - qarshi qilip qoymasliq kérek. Mesilen, bir qisim asiya, afriqa ziyaliylirining yawropaning merkezchilikige, medeniy tepekkür sheklige qarita öz qarishi bar. Buning sewebini, elwette, chüshinishke bolidu. Chünki bu nersiler ularning ésige mustemlike hökümranliqini, milliy ghururigha qilinghan haqaretlerni salidu. Emma, ilghar asiya, afriqa ziyaliyliri yawropaning tejibiliridin paydilinishni alliburunla bashliwetken hemde bu arqiliq özlirining milliy medeniyitini béyitqan. Ular yawropaning tejribilirini pütkül insaniyetning bayliqi, yer sharida yashawatqan barliq ademge mensup dep tonughan.
«Dunya edebiyatining 1988 - yil 3 - sanidin» élindi.
(Aptorning xenzuche «edebiyat we senet toghrisida oylighanlirim» namliq toplimidin)
