Uyghur Edebiy Tilining Izahliq Lughiti
(Alte Tomluq Neshiri)
Tüzgüchiler: Abliz Yaqub, Ghenizat Gheyurani, Zayit Héwél, Ismail Qadir, Hemdulla Abduraxman, Abliz Emet, Perhat Nur
Neshir qilghuchi: Milletler Neshriyati
Neshir qilinghan waqti: 1990-1998
Eser türi: lughet
Kitab tili: uyghurche
Höjjet shekli: PDF
Eserni töwendiki ulinishlardin saqliwiling:
1-Tom: a, e, b, p
1-Ulinish (süzük), 2-Ulinish, 3-Ulinish
2-Tom: t, j, ch, x
1-Ulinish (süzük), 2-Ulinish, 3-Ulinish
3-Tom: d, r, z, zh, s, sh, gh, f
1-Ulinish (süzük), 2-Ulinish, 3-Ulinish
4-Tom: q, k, g, ng, l
1-Ulinish (süzük), 2-Ulinish, 3-Ulinish
5-Tom: m, n, h, o, u, ö, ü
1-Ulinish (süzük), 2-Ulinish, 3-Ulinish
6-Tom: w, é, i, y
1-Ulinish (süzük), 2-Ulinish, 3-Ulinish
Uyghur Tilining Izahliq Lughiti (tor loghiti)
Hazirghiche neshr qilinghan Uyghur tilining izahliq lughetliri heqqide qisqiche chüshenche:
1. «Uyghur Edebiy Tilining Izahliq Lughiti» Tilimizning hazirghiche tüzülgen izahliq lughetliri ichide sözlükler eng köp, sözlükler we ularning asasliq wariyantliri toluq kirgüzülgen lughet bolup, uningda énsiklopédiyelik lughetlerde bolushqa tégishlik shertler eks ettürülgen. Bu lughet neshr qilinghandin kéyin aptonom rayonimizda birmunche yéngi izahliq lughet tüzülüp neshr qilindi. Buninggha shinjang xelq neshriyati neshr qilghan bir tomluq «Uyghur Tilining Izahliq Lughiti» (qisqartilmisi), «Uyghur tiligha chettin kirgen sözlerning izahliq lughiti» Shinjang uniwérsitéti neshriyati neshr qilghan alte qisimliq «Bashlanghuch mektep oqughuchiliri üchün Uyghur Tilining Izahliq Lughiti» Üch qisimliq «toluqsiz ottura mektep oqughuchiliri üchün Uyghur Tilining Izahliq Lughiti» qatarliqlarni misal qilishqa bolidu. Démek, alte tomluq «Uyghur Tilining Izahliq Lughiti» hazirgha qeder tüzülüp neshr qilinghan izahliq lughetlerning ana lughitidur.
2. Bir tomluq «Uyghur Tilining Izahliq Lughiti» (qisqartilmisi). Bu lughet shinjang xelq neshriyatida 1999– yili 10– ayda neshr qilinghan. Uninggha tilimizda keng qolliniliwatqan 50 minggha yéqin tüp, yasalma, qétilghan sözler we bir qisim turaqliq ibare, söz birikmiliri, Uyghur hüner–kesip atalghuliri, diyalékt sözliri kirgüzülgen. Bu lughet aliy, ottura mektep we téxnikomlarning oqutquchi–oqughuchiliri, axbarat–neshriyat xadimliri we Uyghur tiligha qiziqquchilarning ixcham, qolayliq hem mukemmelrek bir lughetke bolghan éhtiyaji közde tutulup, yuqiriqi alte tomluq «Uyghur Tilining Izahliq Lughiti» ni toluqlash, tüzitish asasida tüzüp chiqilghan. Lékin, mezkur lughetning alte tomluq «Uyghur Tilining Izahliq Lughiti» din alahide perqi shuki, alte tomluq «Uyghur Tilining Izahliq Lughiti» asasiy jehettin tüp we yekke sözlerni öz ichige alghan bolsimu, keng menilik sözlerning bashqa wariyantlirigha izah bérilmey, ayrim–ayrim izah bérilgen asasliq sözlemge hawale qilinghan.
3. «Uyghur tiligha chettin kirgen sözlerning izahliq lughiti». Mezkur lughet 2001– yili 5– ayda shinjang xelq neshriyatida neshr qilinghan. Uninggha jemiy 10 mingdin artuq söz kirgüzülgen. «Uyghur tiligha chettin kirgen sözlerning izahliq lughiti» Uyghur tili tetqiqatchilirining telipige asasen aliy, ottura mektepler we téxnikomlardiki oqutquchi – oqughuchi, axbarat – neshriyat xadimliri, shundaqla hazirqi zaman Uyghur tiligha qiziqquchilarning Uyghur tili léksikisigha bolghan chüshenchisini téximu chongqurlashturushigha yardem bérish meqsitide tüzülgen. Bu lughetke Uyghur tiligha chet el tilliridin tarixta we kéyinche kirgen tüp söz we her ikkila terkibiy chet el tiligha tewe bolghan, yeni sözning her ikkila terkibiy Uyghur tiligha kirgendin kéyin yasalghan yasalma sözlerning hemmisi élinghan. Bu lughetning tüzülüshige jemiyettiki her sahe zatlarning «Uyghur tiligha chettin kirgen sözlerning izahliq lughiti»ni ishlesh heqqidiki teklipliri türtke bolghan.
4. «Uyghur kilassik edebiyatidin qisqiche sözlük». Mezkur qisqiche sözlük 1986– yili 6– ayda béyjing Milletler Neshriyatida neshr qilinghan. Buninggha texminen 15 mingche sözlük kirgüzülgen. Mezkur sözlüktikilerning azghina bir qismi qedimki we yéqinqi zamandiki (chaghatay dewridiki) türkiy sözler bolup, köpi eyni zamanda qollinilghan erebche – parsche sözlerdur. Bu sözlerning azghina bir qismi hazirqi edebiy tilimizda saqlinip qalghandin tashqiri, köpi istémaldin qalghan. Shunga, bu sözlerning köpidin, bolupmu erebche – parsche sözlerdin medeniy miraslarni öginish we tetqiq qilish qorali süpitide paydilinishqila bolidu. Bu lughette kilassik eserlirimizde uchraydighan sözlerning menilirini chüshendürüp bérish tüp meqset qilinghan.
5. «Uyghur tilining izahliq firaziologiyelik birikmiler sözlüki». Mezkur lughet 1984– yili 3– ayda shinjang xelq neshriyatida neshr qilinghan. U mahiyette kichik hejimlik izahliq lughet bolup, uninggha 1700 din artuq turaqliq söz birikmisi, idiyomlar kirgüzülgen. Uningdin bashqa lughetke kirgüzülgen sözlerning ichide yene söz we söz birikmisi, firaziologiyelik birikmining ornida kélidighan turaqliq söz birikmilirimu ilawe qilinghan.
6. «Bashlanghuch mekteplerning til–edebiyat dersliki üchün izahliq lughet». (1-Yilliq, 2-Yilliq, 3-Yilliq, 4-Yilliq) Mezkur izahliq lughet bashlanghuch mektep oqughuchilirigha atalghan bolup, 1991– yili 11– ayda shinjang xelq neshriyatida neshr qilinghan. Uninggha 1500 dek sözlem kirgüzülgen, ularning mutleq köpi bashlanghuch mekteplerning til–edebiyat derslikidin tallanghan. Uningdiki sözlerni izahlashta shu sözning turmushta köp ishlitilidighan asasliq meniliri közde tutulghan. Bu izahliq lughet ösmür–balilarning her xil dersni yaxshi öginishi we özleshtürüshi, shundaqla öz ana tilini yaxshi öginishi, uning qaide–qanunlirini, mol söz bayliqini, sözlerning her xil menisini toghra ishlitishige paydiliq, elwette.
7. «Edebiyat atalghuliri lughiti». Bu lughet 1988– yili 7– ayda béyjing Milletler Neshriyatida neshr qilinghan. Uningda edebiyatshunasliqta burun qollinilghan hem hazirmu qolliniliwatqan, shuningdek edebiyat saheside birqeder omumlashqan edebiyat atalghuliri izahlanghan.
