Yüsüpjan Yasin
Mani dini yene manichilik yaki manixézm depmu atilidu. Miladi 3- esirning axirida iranliq mani teripidin yaritilghan bu dinning shu waqitqa qeder bilingen pütkül din sistémilirining heqiqiy bir séntizi ikenliki algha sürülmekte. Mani dini eslide zerdüsht dualizmi, babiloniye folklori, buddizm exlaq chüshenchisi we xristian eqidilirining birikishidin hasil bolghan bir tijaret dinidur. Bu dindiki tüp chüshenche ikki ezeliy amilning, yeni yaxshi we yamanning, yoruqluq we qarangghuluqning ziddiyiti we urushidin ibaret bolup, bu ikki amilning her birining ayrim yaratqan nersiliri we ayrim makanlirining barliqi, ikkisining otturisidiki urush tebiiy halda yaxshiliqqa simwol bolghan yuruqluqning ghelibisi bilen axirlishidighanliqi tekitlinidu. Shuning bilen birlikte manining diniy telimatida insan rohining tengri bilen ortaq teripi barliqi, emma qarangghuluq küchining yardemchisi bolghan beden (wujud) rohning insanning ichki dunyasidiki yüksilishini chekleydighanliqi, bu menpi- selbiy küch bilen urushush we axirida bu azaptin qutulush üchün, insanlarning bu maddiy dunyadin mumkin qeder yiraq turushining lazimliqi tekitlinidu. Bu jehettin din tarixi tetqiqatida mani dini bir xil diniy dualizm (ikki menbechilik) süpitide siniplandurulidu.
Manining esli ismining nime ikenliki melum emes. «Mani» dégen ism uninggha hörmet yaki ünwan nami süpitide birilgen. «Mani» dégen sözning menbesi aramiche «yuruqluq» dégen menini bildüridighan «mana» sözige baghlinidu. «Mani» sözining toluq menisining «yurutquchi» ikenliki omumen qobul qilinmaqta. Shu seweptin, mani dinida yuruqluq we ay muqeddes dep qarilidu. Bu din hem sherqqe hem gherbke qarap nahayiti téz sürette tarqalghan. Shimaliy afriqa, ispaniye, fransiye, shimaliy italiye we balqanda ming yildek tarqaq we qerelsiz halda mewjutluqini dawamlashturghan. Halbuki, uning heqiqiy tereqqiyati sherqtiki tupraqlarda, yeni misopatamiye, babiloniye, iran, shimaliy hindistan, ottura asiya, tibet we shimaliy junggoda meydangha kelgen.
Miladi 276- yili mani öltürülüp uzun ötmey, uning shagértliridin maramuning yitekchilikide soghdiyanida[*] bir mani ibadetxanisi qurulghan. Miladi 6- esirdin burun bu ibadetxana we uning jamaiti misopatamiyediki bash ibadetxanidin ayrilip chiqqan we shimaliy yipek yolidiki sheherlerde özlirining ibadetxana teshkilatlirini qurup, buning wasitisi bilen mani dinini sherqqe tarqitishqa bashlighan. Ibadetxana merkizi soghdiyanidiki semerqend shehride qurulghan idi. Boningdin bashqa turpanda we sherqiy asiyagha tarqitish merkizi bolghan kengsu (gensu) dimu mani ibadetxaniliri qurulghan. Mani dinigha mensup kishilermu xristian misyonirlirigha oxshash tang sulalisining qobul qilishigha ériship, paytext loyangda makanlashqan(1). Miladi 762- yili Uyghur xanliqining qushuni tang sulalisigha yardem birip, loyang shehrini isyanchilarning qolidin tartiwalghan chaghda, bögü qaghan mani dini murtliri bilen uchriship, mani dinini qobul qilghan. Bögü qaghan orxun wadisidiki paytextige qaytqanda, mani dinini pütkül Uyghur xanliqida tarqitish üchün özi bilen bille töt neper mani murtini élip ketken. Shuningdin kéyin mani dini Uyghur xanliqining dölet dini qilip jakarlanghan. Qarabalghasun abidiside bu qaghan «manining körünishi», «zahagi mani» dep teriplengen. Xenzuche «mushö», soghdiche «mozhak», pehliwiche «mozhé» dep atalghan yuqiri derijilik bir mani rahibi Uyghur memlikitide yéngi dölet dinining reisi süpitide yerleshtürülgen(2). Mani dini Uyghur xanliqida yuqiri étibargha irishkendin kéyin, babildiki mani patrigi süpitide qobul qilinghan «din padishahi» uyghurlarning bu dingha bolghan sadaqitini maxtighan we er– ayal dindarlarni mani dinini tarqitish üchün bu memliketke ewetken(3).
Mani dinining dölet dini qilip bikitilishi bilen mani rohaniy sinipining siyasiy tesiri tézlikte yuqiri örligen we xanliqning muhim ishlirini bir terep qilish mesilisige arilishidighan derijige bérip yetken. Mesilen, shu dewrge ait bir xenzuche höjjette «uyghurlarning hökümet mesililiride daim mani rahipliri bilen meslihetlishidighanliqi» bildürülgen(4).
Bögü qaghanning mani dinigha kirishi uyghurlar arisida riwayetke aylanghan. Bu riwayetler meyli uyghurlarning selteneti yoqalghandin kéyin bolsun, yaki mani dini tarixqa aylanghandin kéyin bolsun dawamliq sözlinip turghan, axirida iran tarixchisi juweyni teripidin qelemge élinghan.
Bögü qaghanning mani dinini néme sewebtin qobul qilghanliqi heqqide menbelerde héchqandaq bir uchur bolmighanliqi üchün, biz peqet bu heqte yürgüzülgen bezi tesewwurlarni otturigha qoyush bilenla cheklinimiz. Qaghanning bu herikitining türlük sewepliri bolushi mumkin. Soghdilar loyangda qaghangha öz dini heqqide söz achqanda, qaghan belkim bu dindin keskinlik bilen mulayimliqning eng yaxshi shekilde birleshtürülgenlikini körüp yetken bolushi mumkin. Bumu xelqining medeniyet sewiyisini yükseldürüsh bilen bir waqitta urushchi (jenggiwar) bir xelqning bashchisi süpitide ulardin kütidighan intizam we itaetni bozmaydighan mukemmel bir wasite idi. Bolupmu mani dinining wujudqa we maddiy nersilerge nepret hem yirginsh neziri bilen qarishi eskiri xaraktérge ige qaghanni jelp qilghan bolsa kérek.Bögü qaghanning budda dini yaki bashqa bir dinni emes, belki mani dinini tallishining bashqa bir sewebi sedichinning jenubidiki tang sulalisigha qarshi xanliqning mewjutliqini (musteqilliqi)ni qoghdash yolidiki endishisi bolsa kirek. Chünki xenzular bu dingha nepret bilen qaraytti. Mani dinining tang sulalisidiki terepdarliri köp emes idi, hetta padishahmu bu dinni chekligen idi. Bögü qaghanning tang sulalisi weliehdige tutqan pozitsiyesi bilen addi xenzu xelqige qilghan zulumliri éniq körsitip biriduki, qaghanning tang xanidanini halakettin qutuldurush üchün qilghan herbiy yardimi yenila bu sulalining tesirini cheklep turushni meqset qilghan idi. Qaghan mani dinini qobul qilish arqiliqla tang sulalisini anche nezerge élip ketmeydighanliqini we tang sulalisining öz döliti üstidiki siyasiy we medeniyet tesirining tüwenleydighanliqini körsetmekchi bolghan.Bögü qaghan üchün soghdilarning maliye küchi hemmidin muhim idi. Qaghanning siyasiy küchi zor derijide özining we qebilisining iqtisadi üstünlikige baghliq idi. Soghdilarning dinini qobul qilip, ular bilen ittipaq tüzüsh bu meqsetni emelge ashurushtiki muhim yol idi. Yene bashqa maliye mesililiridin biri shu idiki, soghdilar gherbtiki eller bilen bolghan tijarette, tang sulalisining yipek mallirini altun we kümüshke oxshash buyumlargha almashturushqa mahir idi. Qaghanmu bu tijaretke éhtiyajliq idi(5).
Bögü qaghanning mani dinini qobul qilip dölet dini qilip bikitishi tang sulalisidiki mani dinining teqdirige küchlük tesir körsetken. Bu chaghda küch- qudriti barghansiri küchiyiwatqan Uyghur xanliqi ottura we sherqiy asiyada mani dinining birdinbir qoghdighuchisigha aylanghan. Uyghur elchiliri bir qanche qétim (miladi 770-,771-,807- yilliri) tang sariyida ottura tüzlenglikte yerleshken we yerleshmekchi bolghan mani dini ahalilirini muhapizet qilish wezipisini üstige alghan. Miladi 768– yilidin étibaren Uyghur qaghani tang sulalisi padishahidin ottura tüzlenglikte mani dini heqqide wez éytish üchün bir qararname chiqarghuzghan. Uyghur puqraliri üchün xébiyning (hazir xénende) jingjo shehride, jyangsuning yangju shehride, jéjyangning shawshing dégen yéride we jyangshining nenchang shehride mani ibadetxaniliri bina qilinghan. Miladi 807- yilidiki Uyghur elchisi loyang we teyyüen sheherliridimu mani ibadetxanilirining qurulushigha ruxset qilishni telep qilghan. Tang sulalisi tewesidiki mani ibadetxanilirining qurulushini Uyghur ustiliri biwasite nazaret qilghan. Bu ibadetxanilarda diniy ishlar bilen meshghul bolghan uyghurlar ottura tüzlenglikte makanliship qalghan. Tang sulalisi tewesidiki manixést uyghurlar özlirining ibadetxaniliri namigha zor bayliq we pul toplashqa bashlighan. Mani ibadetxaniliri shu qeder köp pul toplighan idiki, miladi 820- yili tang sulalisida manixést uyghurlargha qarshi isyan kötürülüshke tas qalghan. Miladi 840– yili Uyghur xanliqi aghdurulghandin kéyin, tang sulalisida ilgiri kéngiyish pursitige érishken mani dinimu qattiq zerbige uchridi. Miladi 843- yili tang sulalisining padishahi bir perman chiqirip, mani ibadetxanilirigha qarashliq barliq yézilardiki aililerning kümüsh buyumlirini éniqlap chiqqan. Bolupmu tang sulalisi paytextining ichi we sirtida yuqiri orungha irishken uyghurlarning kemer we bash kéyimlirinimu musadire qilishni buyrighan. Bu waqitta mani ibadetxaniliridiki resim we kitaplarmu yighip köydürülgen. Paytexttiki we mani ibadetxaniliridiki uyghurlar derhal bir yerge yighdurulghan we chet sheher we yézilargha sürgün qilinghan. Uyghurlarning bir qismi tang sulalisi tewesidin qéchip kitishke mejbur bolghan. Miladi 843- yili peqet paytextning özidila 72 mani ibadetxanisi taqiwitilgen(6).
Tang sulaliisining mani dinigha we Uyghur mani muxlislirigha qattiq zerbe birishining ikki türlük sewebi bar idi. Biri, mani dinining tang sulalisi teweside tiz kéngiyishi Uyghur xanliqining siyasiy we herbiy küchining üstünlükige tayanghan idi. Ikki memliket otturisidiki 80 yildek dawamlashqan soda ishlirida uyghurlar zor paydigha iriship, tang sulalisini iqtisadiy jehettin qattiq halsiritip qoyghan. Yene kélip tang sulalisi teweside uyghurlarning hémayisi bilen qurulghan mani ibadetxanilirimu tijaret dukanliridek orungha aylinip zor bayliqqa ige bolghan. Tang sulalisi bu ehwalning tézrek axirlishishini arzu qilatti. Yene biri, eyni waqitta tang sulalisida budda dini hökümran orunda turatti. Mani dini bolsa Uyghur xanliqining herbiy küchige tayinip tang sulalisida kéyngiyish pursitige irishken, bu budda dini üchün bir xewp hésaplinatti. Shunga, shu waqitqa qeder Uyghur qaghanliridin qorqup jim turghan buddistlar Uyghur xanliqining aghdurulishini bir purset dep bilgen we derhal öch almaqchi bolghan.
Bögü qaghanning mani dinigha kirishi we uni Uyghur xanliqida dölet dini qilip bikitishi uyghurlarda bir qétimliq keskin diniy islahat sheklide otturigha chiqqan we burunqi étiqad we enenilerge shiddetlik urush ilan qilinghan. Qara balghasun abidisidiki bögü qaghanning «qapartma yaki buyaq bilen sizilghan sheytan resimlirini weyran qilinglar. Qan deryasigha aylanghan we wehshiy adetlerge tolghan bu memliket, köktat bilen ozuqlinidighan bir elge, jinayetke tolghan tupraqlar yaxshiliq hökümran urunda turghan bir elge aylansun»(7) dégen sözliridin uning mani eqidisi boyiche Uyghur jemiyitining medeniyitini qaytidin qurmaqchi bolghanliqini bilishke bolidu. Lékin, mani dini Uyghur xanliqida milletning pütkül ezalirining ortaq étiqadigha aylinalmighan, uning üstige étiqad mesiliside hökümranlar qatlimida ötkür ziddiyetning kélip chiqishigha sewep bolghan. Bögü qaghanmu axiri ashu ziddiyet netijiside öltürülgen. Bu halet Uyghur xanliqining siyasiy we herbiy hayatigha nahayiti yaman tesirlerni körsetti. Mani dinining asasiy eqide we pirinsipliri uyghurlarning daimiy heriketchan bolghan ijtimaiy tertipi we paal halette ütidighan kündilik turmushi bilen pütünley zit bolghan bir mahiyetke ige idi. Bu dinning eqidisige köre, kechlik tamaqtin bashqa waqttiki tamaqni yiyish cheklinetti. Bu dinni qobul qilghanlar daim köktat bilen ozuqlinip, qetiy süt ichmeytti. Halbuki süt we gösh orxun uyghurlirining asasliq yimekliki idi. Chong mani rahipliri hichqandaq bir heriket bilen shughullanmaytti, kichik rahiplar bolsa din tarqitish üchün dawamliq kézip yüretti. Heqiqeten, mani dini yaki manixizim sodigerlerge we sheherliklerge xas din idi. Charwichiliqni asas qilghan turmush usuligha we tebietning türlük müshkülatlirigha qarshi küresh qilish rohigha uyghun kelmeytti. Shunga, bu dinning Uyghur paytextidiki qaghan, qaghanning qol astidiki begler we kichik ziyalilar guruhidin bashqa uyghurlarning ichige keng tarqilishining mumkinchiliki tulimu tüwen idi. U bögü qaghanning ailisini merkez qilghan bir saray dini süpitide rawajlanghanidi. Emeliyettimu bögü qaghan mani dinini qobul qilip ikki esirdin kéyin turpangha kelgen wang yendi turpan uyghurlirining charwichiliq turmushida yashawatqanliqini tilgha alghan. Shundaq chüshinishke boliduki, uyghurlardin bolghan mani rahipliri memliket ichidin bekrek sirtqi ellerde paaliyet élip barghan. Bu arida Uyghur qaghanining tang sulalisi paytextide mani ibadetxanisining qurulushi üchün teshebbusta bolushning sewebimu del mushu idi. Bu arqiliq zihniy paaliyetke ötken uyghurlar mani dinini tarqitish bahanisi bilen medeniyet merkezliri arisida daim qatrap turghan(8).
Mani dini uyghurlarning ichide ayrim bir dairide tarqalghan. Uyghurlar gherbke köchkendin kéyinmu idiqut xanliqida yene shu daire ichide cheklengen we miladi 13- esirgiche dawamlashqan. Kengsu xanliqida bolsa mani dini 100 yilgha yéqin muhapizet qilinghan. Uningdin kéyin bu dindin waz kéchilgen.
Gerche mani dini uyghurlar arisida cheklik dairide tarqalghan bolsimu, hökümdarning shu dinda bolush sewebi bilen siyasiy hémayige irishkechke, bir pütün jemiyetke tesir körsitish derijisige bérip yetken. Mani dini uyghurlar arisida ikki xil tesir peyda qilghan. Biri, insanning biwasite teqdirige emes, yuruqluqqa ehmiyet bilen qaraydighan, maddiy éhtiyajlarni nezerge almaydighan, peqet zihniy sewiyedila cheklinip, siyasiy we ijtimaiy özgirish yasashni mexset qilmaydighan mani dinining heriketsizlikni, gösh yimeslikni we urushni chekleydighan pehrizliri uyghurlarning xaraktérige mas kelmigen. Erep we iran menbeliridimu körsitilginidek, bu halet uyghurlarning iradisini boshitip, ularning jasaret we jenggiwarliqini chekligen. Bu toghrisida jahizi mundaq yazghan: «türkler zindilik dini (mani we budda dini) ge kirgendin kéyin, urushlarda meghlup bolushqa bashlidi. Türklerning eng qehriman qebiliridin bolghan toqquz oghuzlar (uyghurlar) buning bir misalidur. Halbuki, toqquz oghuzlar qarluq türkliridin san jehette nechche hesse az bolghan teqdirdimu, daim urushta ularni meghlup qilatti. Nezamanki, zindilik dinige kirishke bashlidi, bu zindilik dini insanlarni qol baghlap turush we mulayimliqqa dewet qilishta xristian dinidin nechche hesse yaman tesirlerni peyda qildi. Shuning bilen ularning qehrimanliq we jasaret tuyghulirini yoqitip, tartinchaq qilip qoydi.»(9) Bu noqtini Mehmud Qeshqeri bilen muhemmed awfinning yazghanlirimu ispatlap biridu. Yene biri, mani dini uyghurlarning medeniylishishining muhim wasitisi bolup qalghan. Mani dinining uyghurlargha körsetken tunji tesiri hökümdar ünwanlirida körülgen. Eslide uyghurlar hakimiyetning menbesini honlar we köktürklerge oxshash kök tengrige baghlaytti. Mani dinining telimatida ay muqeddes dep qarilatti. Shuningdin kéyin Uyghur qaghanliri hakimiyetning menbesini aygha baghlap chüshinidighan boldi, ünwanlirighimu «ay» dégen söz qoshuldi. Mesilen, «ay tengride qut bolmish külüg bilge qaghan» dégenge oxshash(10). Uyghurlar gherbke köchkendin kéyin mani étiqadi uyghurlar yashighan rayunlarda astrologiyelik terepliri bilen aldinqi orungha ötti. Miladiye 6- esirdin burun turpangha we miladiye 8- esirning kéyinki yérimida orxun wadisida mani dinini tarqatqanlar soghdilar idi. Mani dini turpangha tarqalghandin kéyin, soghdi yéziqi buyerdiki uyghurlar teripidin qobul qilinghan we ashu yéziq asasida yéngi bir Uyghur yéziqini ijad qilghan. Uyghurlarda mani dini dölet dini qilinghandin kéyin, ashu yéziq bilen bir milliy edebiyatni shekillendürüp rawajlandurghan. Shuning bilen iranchidin birmunche mani dini tékistliri, sansikrtche, toxriche yaki xenzuche budda tékistlirini terjime qilghan. Shundaq qilip uyghurlar bashqa türk we mongghul qebililirige nisbeten nahayiti chong tereqqiyatqa irishken we chinggizxan dewrige qeder bu qebililerge ustaz bolup kelgen. Mani dini sodini ela biletti, bu ehwal xanliqning iqtisadiy terqqiyatining yéngi yüzlinishige maslashti. Shuningdin kéyin uyghurlarning xelqara sodisi yenimu rawajlandi. Mani dini perhizliride tériqchiliq pezilet dep qarilip, gösh- yagh we süt bilen ozuqlinish meniy qilinghachqa, charwichiliq we owchiliq qilidighan uyghurlar achliqtin ölüp ketmeslik üchün yéshil étizlarni perpa qilishqa mejbur bolghan. Buning bilen igizlikte déhqanchiliq rawajlinishqa bashlighan. Tinch, muqim olturaqlishish tarixi tizleshken. Bu waqitlardin bashlap orxun wadisida chong sheherler qurulushqa bashlighan. Yene kélip bu sheherlerning qurulushida soghdi we xenzu mimarchiliqining tesirini qobul qildi. Mani dinining özige xas bir seniti bar idi. Manining özimu ressamliq bilen shöhret qazanghan. Ottura asiyada tépilghan mani tékistlirini yiraqtin bir qarapla biliwalghili bolidu. Chünki mani tékistliri eng yaxshi reng bilen eng mukemmel aq qeghezge eng güzel yéziq bilen yézilghan. Bu dinni qobul qilghanlar buning bilenla cheklengen emes, yazmilarni güzel minyatur (qisturma resim) bilen bizigen. Uyghur mani dini muhitida otturigha chiqqan minyatur seniti miladi 9- esirning aldinqi yérimida gherbiy asiyagha köchüp barghan Uyghur senetkarlirining tesiride islam minyaturchiliqining menbesini teshkil qilghan. Lékok bilen grünwédél teripidin élip bérilghan tekshürüshlerde mani senitige ait eserlermu tépildi. Bir munche freskler (tam resimliri) we yipekke sizilghan resimlerning manixéstlerge ait ikenliki resimdiki kishilerning aq kéyimidin we béshigha kiygen bökidin melum bolup turmaqta. Bu resimlerdin biri manigha wekillik qilidu. Qisqisi, uyghurlarning urushchiliq xaraktérini yuqitishigha we asta- asta teqdir- qismetke bash igip passip pozitsiyeni qobul qilishigha mani dini sewepchi bolghan(11). Lékin, uyghurlarning yéziq, edebiyat, bilim, senet, tijaret, déhqanchiliq we mimarchiliq saheliridiki nurghun utuqlirimu bu dinni qobul qilish netijiside meydangha kelgen(12).
Menbeler:
(1) Hans wilhém xaussig :‹‹ yipek yoli we ottura asiya kültür tarixi››, türkche, 253-,254- betler, 2001- yili, istanbul, ötüken neshriyati.
(2) R. Grussét : ‹‹bozqir impériyisi››, türkche, 130- bet, 1996- yili, istanbul, ötüken neshriyati.
(3) L. Gomilyif : ‹‹qedimki türkler››, türkche, 460- bet, 2003- yili, istanbul, sélénga neshriyati.
(4) R. Grussét, yuqiriqi kitap, 130-bet.
(5) Yashar bedirxan‹‹islamiyettin burunqi türk tarixi we kültüri››, türkche, 155-,156- betler. 2004- Yili, konya, maarip kitabewi neshriyati.
(6) B. Ögel :‹‹türk kültürining tereqqiyat chaghliri››, türkche, 1- qisim, 107- bet, 1971- yili, istanbul, milliy maarip neshriyati.
(7) Hüseyin namiq orkun :‹‹qedimki türk abidiliri››, türkche, 2- qisim, 233-bet, 1994- yili, enqere, türk til qurumi neshriyati. Özqan izgi:‹‹uyghurlarning siyasiy we kültürel tarixi››(qanun wesiqilirige köre), türkche, 19- bet, 1987- yili, enqere, türk kültüri tetqiqatliri inistituti neshriyati.
(8) B. Ögel: ‹‹türk kültür tarixi››, türkche, 350- bet, 2003- yili, enqere, türk tarix qurumi neshriyati. Saadettin gömech:‹‹ Uyghur türkliri tarixi we kültüri››, türkche, 86-, 87- betler,2000- yili, enqere, aqchagh neshriyati.
(9) Zékiriya kitapchi:‹‹türklerning ereb tili we edebiyatigha qilghan xizmetliri ››, türkche, 202- bet, 2004- yili, konya, yette qubbe neshriyati.
(10) B. Ögel :‹‹türk kültürining tereqqiyat chaghliri››, türkche, 1- qisim, 99- bet,
(11) Anil chechen :‹‹türk döletliri››, türkche, 162- bet, 2007- yili, enqere, fark neshriyati.
(12) B. Ögel :‹‹türk kültürining tereqqiyat chaghliri››, türkche, 1- qisim, 99- bet,
________________________________________
[*] Soghdiyana – ottura asiyadiki zerepshan we qashqa derya wadilirini körsitidu – a.
