1. Uyghur klassik edebiyati we bu heqte élimizdiki deslepki tetqiqatlar
Qedimki zémindiki xelqning nijatliq kürishi, hayatliq izdinishlirining namayendisi bolghan Uyghur klassik edebiyati — Uyghur xelqining bilish tereqqiyatining obrazliq inkasi. U ejdadlarning dunyaqarishi, kishilik turmush, jemiyet tonushi, edebiy, medeniy hayat jeryanlirinilaipadilep qalmay, bir pütün Uyghur medeniyet tarixining qatlimini, pelsepe,istétik qarash, tebiet, ijtimaiyet nezeriyiwi sewiyisinimu namayan qilidu.Shunga rohiyet gadayliqtin teqdiri nijadliq yolini izdep kétiwatqan xelqimizuzaq bihushluqtin kéyin, öz yiltizi, rohiyitini ejdad qedemlirining uprimas tamghiliri bolghan yazma abidilerdin izdimekte.
1949-Yilining aldi-keynide, Uyghur klassik edebiyat miraslirini qézish, toplash, retlesh wedeslepki qedemde tetqiq qilish xizmiti bashlandi. 1951-Yili tunji qétim «shinjang edebiyat-seniti» zhurnili tesis qilinip, shu chaghdiki shinjang Uyghur edebiyat tereqqiyatini eks ettürüsh bilen bille, melum nisbette Uyghur klassiklirining diwanliridin parchilar bérildi hem bir qisim klassiklar qisqiche tonushturuldi. 1956-Yili élimiz edebiyat-senitide «hemme güller tekshi échilish, hemme éqimlarbes-beste sayrash» yönilishining otturigha qoyulishi Uyghur klassik edebiyatini qézish, toplash we tetqiqat xizmitide yaxshi muhit yaratti. Shu yili «nurgéziti»ning 13-iyun sanida guangtyen namliq bir aptorning «Uyghur klassik edebiyati heqqide söhbet» namliq maqalisi élan qilindi. Bu azadliqtin kéyinmemliketlik metbuatta élan qilinghan klassik edebiyat toghrisidiki tunji maqale boldi. Shu gézitning 9-séntebir sanida uyghurlar tonushturulghandin kéyin,Abdushükür Muhemmetimin 1956-yili «shinjang inistituti» zhurnilining 3-sanida «uyghurxelqining 11-esirdiki ikki büyük alimining xatirisi» namliq maqalisida mehmud kashigheri, yüsüp ias hajip heqqide melumat berdi. 1957-Yili «shinjang géziti» ning21-iyun sanida profésor féng jyashéng «Uyghur tarixigha dair bir qanche mesile»namliq maqalisini élan qilghandin kéyin, «Uyghur tarixigha dair matériyallartoplimi» (1958, 1981-yil Milletler Neshriyati, 1-, 2-tom) kitabida uyghurlarning tarixi, étnik menbesi, til-yéziqi, medeniyiti we qedimki edebiyati heqqidenisbeten etrapliq uchur berdi. 1959-Yili «edebiyat bilimliri»ning 6-sanida wangyöning «gülshendiki bir tal qizilgül-Uyghur edebiyati toghrisida qisqichetonushturush» namliq maqalisi bezi yéngi mesililerni otturigha chiqardi. «Shinjang edebiyati» da molla bilalning «changmoza» dastani, molla shakirning «zepername»,nizarining «rabiye-seidin» qatarliq dastanlar we parchilar tonushturuldi. Bumezgillerdiki tetqiqatning sani az, addiy izah yaki tonushturush halitidebolsimu, u shinjangdiki milletler edebiyati tetqiqatining 20-esirdikiegri-toqay yoli bilen tarix sehnisige chiqqanliqini, özining yoruq kelgüsi istiqbalini elge jakarlighanidi. Memliket ichidiki qérindash milletlertetqiqatchiliri we shinjangdiki Uyghur tetqiqatchilarning deslepki tetqiqat netijisni yawropaning ötken esir we bu esirning deslipide bir qeder yaxshi matériyal asasi sélip bergenlikidin ayrip qarighili bolmaydu. Chünki, klassik namayendiler we nemuniler bilen deslep tonushqan ilim ehlilirimiz dewrning tilshunasliri süpitide, ereb, pars, rus tilliri arqiliq gherbning tetqiqati bilen tonushqan, estayidil ögengen. Shunga öz nöwitide yawropa elliridiki Uyghur edebiyati tetqiqatining muqeddimisini azraq qisturup ötüsh artuqchebolmisa kérek.
Tarixtin melum bolghinidek, Uyghur medeniyiti we klassik edebiyat tetqiqati dunyasherqshunasliq we ottura asiya xelqliri medeniyet tetqiqatining asasiy qismi süpitide gherb türkolog –uyghurshunasliri teripidin 19-esirning deslipidebashlanghan. 1812-Yili gérmaniyelik klafort «Uyghur til we edebiyatigha dairmaqaliler toplimi»da Uyghur tili-edebiyati heqqide tunji qétim éghiz achqandin kéyin asta-asta Uyghur edebiyati gherb alimlirining diqqitini tartti. Yawropaalimliridin daniyelik tomsun 1893-yili «orxon we yensey abidilirining deslepki izahlinishi» (‹daniye xanliq akadimiyisining melumati›gha bésilghan)namliq ilmiy doklati bilen pütün daniye xanliq akadémiyiside zilzile qozghap üch yil ötkendin kéyin, «orxon abidilirining oqulushi» (fillandiye oralilmiy jemiyiti maqaliler toplimi) dégen emgiki arqiliq bu tetqiqatqa yolachti. Tomsinning menggü tashlarni oqup izahlishi gherb alimlirini tang qaldurup,ottura, merkiziy asiya medeniyet tetqiqatigha zor ishtiyaq qozghidi. 1898-Yilid.Pozidinow «uyghurlarning tarixiy ochériki»ni, 1909-yili h .Witkar «shinjangdiki türkiy xelqlerning tili» maqalisini élan qilghandin kéyin, yaponiye tetqiqatchisi yü tyenxing 1923-yili «tang dewridiki uyghurlar üstide tetqiqat»,rus alimi k. A. Borokow 1925-yili «Uyghur tili dersliki», 1931-yili sowét tatar alimi z. Beshri «Uyghur edebiyati toghrisida» qatarliq ilmiy eserlerniélan qildi.
Élimizde 30-yillardin tartip Uyghur edebiyati heqqide tetqiqat bashlandi. 1937-Yili wangréfiy «yüygung zhurnili» ning 7- jild 4- sanida «Uyghur namining özgirishi heqqide» namliq maqalisini élan qilghandin kéyin, 1946-yili lochuwenning «uyghurlarning junggo edebiyat tarixidiki orni», polatning «uyghurlarning tarixi we qedimki medeniyiti» namliq maqaliliri «merkizi gézit» te élan qilindi. Arxéologiyilik delilning ajizliqi, klassik qolyazma, tarixiy matériyallarning yoq déyerlikidin bu heqtiki izdinishler ta 60-yillarning axirighiche yenila tonushturush, addiy sawat xaraktéride idi. Gherbning nisbeten gewdilik netijiliri ularning shinjangdiki bir qanche qétimliq arxéologiyilik tekshürüshte yawropamuziyilirini türküm-türkümlep Uyghur yadikarliqlirigha tolduriwetkenliki, asasiy matériyallarni qolgha kirgüzgenlikige baghliq idi. Shunga azadliqtin élgiri butetqiqat chet ellerge sélishturghanda bizde janlinalmidi.50 -Yillardin 70-yillarghiche Uyghur edebiyat tarixi tetqiqati uyghurlar bésip ötken tarixiy yolgha yandashqan halda,medeniyet we edebiyat omomiy nuqtidin bir qétim bahabérilishke bashlidi.Til- yéziq , xelq éghiz ijadiyti, yazma nemunilerning téma,syuzhét jehettin izahlandi.Klassik edebiyatning qedimki mifologiye , époschiliq dewridin ta islamiyetkiche bolghan qedimki dewir edebiyatida Uyghur xanliqidewridiki menggü tashlarni hésabqa almighanda xelq ijadiyti, poéziye asasiy orunda turidu.Bu basquchta omomen barliq edebiyat- senet paaliyti köpinchemueyyen diniy eqidige mustehkem baghlanghanliqtin, qedimki dewirning qiyapititarim wadisidiki qedimiy xarabilar hem xeliqning turmushi, ammiwi sorun paaliyetliride saqlinip qalghan.Tengritéghining jenub- shimali étiki, taghbaghrilidin oxshashmighan dewrlerge mensub yadikarliqlarning tekshürüp ispatlinishiche bulardiki türlük diny namayendiler qedimki Uyghur edebiyatining asasiymezmunliridin bolup ketken.Emdila janlinishqa yüzliniwatqan klassik edebiyat tetqiqatining yoli tosalghusiz bolmidi.1958- Yilidiki solchilliq siyasitining heddidin éshishi bilen yerlik milletchilikke qarshi turush tetür quyuni tetqiqatqanurghun péshkelliklerni keltürgendin sirt, bu sahade tériship ézdiniwatqan péshqedem tetqiqatchilargha chidighusiz azab élip keldi.. peqet 61-yilidin bashlap bir nechche yilda shinjangdiki gézit-zhurnallarda molla bilal, abdurehim nizari, gumnam shéirliri tonushturuldi. 1960-Yil xenzuche «shinjang edebiyati»ning 5-sanidaxujingxua, géng shiminning «türkiy tillar diwani we uning aptori» namliq maqale,«shinjang géziti»ning 1963-yil 25-féwral sanida gubawning «yüen dewridiki uyghurnesri ghezelchisi sewnich qaya» namliq maqale élan qilindi. Buningdin tetqiqatning nahayti az ikenlikini köriwalghili bolidu. «Medeniyet zor inqilabi»axirlashqiche bolghan on nechche yil ichide siyasiy muhitning éghir bulghinishi,idéologiyining qattiq tizgini astida klassik edebiyat tetqiqati xuddi bashqailimlerge oxshashla éghir palech halgha chüshüp qaldi. Ta 80-yillarghiche kishilerni bu heqte yüreklik pikir qilalmaydighan halgha chüshürüp qoydi. Turmush we özini tonush éngi emdila bixliniwatqan xelqimiz özlirining bu meniwi bayliqini tonup iptixarliq bilen qolgha alghinigha uzaq bolmay, tarixta yene bir qétim mislisiz derijide weyran qilindi. Noqul siyasiy shoar bilen pütünley inkar qilindi. Shuning bilen 70-yillarning axirighiche bezibir ilgirileshler bolsimu, emma Uyghur klassik edebiyati toghrisida yézilghan mexsus eser hem neshirge teyyarlanghan birer klassik eser barliqqa kelmidi.
2. Uyghur klassik edebiyat tetqiqatining utuqi we uninggha baha
Partiyemerkizi komitéti 3-omumiy yighini élimizdiki her millet xelqining edebiyat-senet ijadiyitige yéngi yol échip berdi. 4-Nöwetlik memliketlik edebiyat-senetchiler yighinida «edebiyat-senetni xelq üchün xizmet qildurush,sotsiyalizim üchün xizmet qildurush» yönilishi otturigha qoyulghandin kéyin,edebiy ijadiyet we nezeriye tetqiqatigha qismen bolsimu erkinlik shekillendi;edebiyat, tarix tetqiqatidiki «cheklengen rayon»lar buziwétildi. Tetqiqattiki qatmalliq, teqlidchilik, shoarwazliq xahishi qismen bolsimu idéologiye cheklimisining boyunturuqidin azad qilindi. Buning bilen klassik miraslargha warisliq qilish, uning ésil jewherlirini, ilghar rohini bügün üchün xizmet qildurush,bügünki ijadiyitimizge örnek qilish teshebbusi bilen klassik edebiyat heqqidiki ghulghula qaytidin munazire sehnisige chiqti, axiri özining tarixiy aqlinishining muqerrerlikini ispatlidi. 70-Yillarning axiridin bashlap buhékmetler ghezinisini échish we jemiyetke tonushturushta xushallinarliq utuqlarqolgha keltürüldi. Qedimki mifologiye dewri, tebiet étiqadchiliqidin taki tenqidiy réalizimliq edebiyat yiltiz tartqan 19-esirning axirigha qeder ikkiming yildin artuqraq tarixqa ige klassik edebiyat bir qétim otturigha qoyulup retke turghuzuldi we deslepki qedemde tetqiq qilinip baha bérildi. 80-Yillarning kirishi bilen yüksek mejburiyet türtkiside özimiz yashighan zéminni, rohimiz yétilgen tupraq we yiltizimizni izdep qedimiy izlarda qalghan yazma yadikarliqlar,qolyazma, höjjetler, klassik diwanlar arqa-arqidin yighiwélindi. Dunyaning herqaysi jayliridiki muzéylarda saqliniwatqan nadir eserlerdin bezilirining fotu nusxiliri élip kélinip ishlendi. Bu klassik edebiyat tetqiqatida puxta,ishenchlik matériyal asasi yaritip berdi. Shuning bilen 1980-yili shinjangda tunji qétim «Uyghur edebiyatining qisqiche tarixi» (programma shapigraf) teyyarlinip muzakirige qoyuldi. 1982-Yili «Uyghur klassik edebiyati tarixi tézisliri» (w.Ghupur, e. Hüsiyin) bilen töt tomluq «Uyghur klassik edebiyat tarixi» (a.Sabit, qeshqer oqutquchilar bilim ashurush mektipi basturghan) namliq chong hejimlik tetqiqat méwisi aptonom rayonimizdiki klassik edebiyat tetqiqatining deslepki netijilirini namayan qildi we aliy, ottura mektep derslikide qollanmiliqrolinimu oynidi. Eyni chaghda tetqiqatimiz az we téyiz halette turghan,matériyallar cheklik bolghan sharaitta bu ikki eser Uyghur klassik edebiyatini xéli chongqur, etrapliq we séstimiliq sherhilep resmiy pen süpitide jemiyetketonutqanidi. Bu mezgilde yene gherbiy shimal milletler inistitutida neshirqilinghan xenzuche «Uyghur edebiyatining qisqiche tarixi» (li goshyang tüzgen) bilen1983-yili qazaqistan penler akadémiyisi uyghurshunasliq tetqiqat inistitutidatüzülgen «Uyghur edebiyatining qisqiche tarixi» qatarliq kitablarmu uyghurklassik edebiyatining memliket ichi we sirtidiki yéngi utuqliridin bolup qaldi.Aridin uzaq ötmey «Uyghur klassik edebiyat tarixidin ochériklar» (sheripidinömer, 1985-yil) edebiyat heqqidiki yéngi mesililerning kengliki, nisbeten chongqurluqi, tarix, medeniyet we edebiyat tereqqiyatining birleshtürülüp beziyéngi qarashlarni otturigha qoyghanliqi bilen bu tetqiqatning qedimini ilgirisürdi. «Uyghurlarda klassik edebiyat» (sheripidin ömer, 1988-yil) we «uyghurklassik edebiyat tarixidin tézis» (Gheyretjan Osman, özlükidin öginish üchüntüzülgen), «farabi we uning pelsepe séstimisi» (Abdushükür Muhemmetimin),«tarixiy miras-qutadghubilik heqqide muhakime we bayan». Buningdin bashqa sowétta neshir qilinghan «Uyghur klassiklar ijadida dastan zhanéri» (batur ershidinimow)qatarliqlar klassik edebiyat tetqiqatining usul, daire, nezeriyiwilik jehettin xélila chongqurlashqanliqini ipadilidi. Bolupmu klassik edebiyat iddiye tetqiqati yéngiliqqa yüzlinip, qedimki Uyghur edebiyati we islamiyettin kéyinki ottura esir dewri bir qeder chongqurlashti..
Uyghurlarning qedimki mifologiyisidin bashlanghan klassik edebiyat tarixi Uyghur xelqining tarixiy tereqqiyatigha baghlanghan halda rawajlanghan bolup, ijadiyet uslubi,milliy tepekkur shekli, bediiy maharet qatarliqlarda özige xasalahidiliklerni shekillendürgen. Bu aldi bilen her bir dewr mehsulatining shu jemiyet ziddiyetlirining obrazliq teswiriy körünüshi bolghanliqigha baghliq, shundaqla her bir dewr ijadiyiti shu hayattiki tarixiy, ijtimaiy mahiyetni gewdilendüridu. Uyghur klassik edebiyati qoyuq sherq enenisini saqlighan, sherq edebiy uslubigha ige, köp xil diniy eqide, köp xil medeniyet hadisilirining tesirige uchrighan, shundaqla köp xil yéziqta xatirilengen edebiyat. U tarim,altay, ili wadilirining ewzel jughrapiyilik sharaiti, uyghurlarning yipek yolitügünide yashap sherq-gherb otturisida medeniyet yetküzgüchi, kücheytküchilik rol oynighanliqidek jeryanda köp qatlam qurulmini hasil qilghan.
Yenebir tereptin, edebiyatning törelmisi hésablanghan iptidaiy din- tutémchiliq mezmuni singgen miflardin qehrimanliq épos dewrigiche qedimki zaruastér, shaman,mani dinidin buddizim medeniyet-senitigiche, ottura tüzlenglik teriqetchilikining exlaq mizani, nistori-xristian dinining insan toghrisidiki terghibatidin sherq islam pelsepe séstimisighiche bir izchil éqim süpitide ottura asiyamedeniyitining bir-birini teqezza qilidighan chong medeniyet chembirikini shekillendürgen. Uyghur edebiyati ene shu chembirek ichide bolghan. Uning bediiy ipadilesh seniti, istétik quwwiti yuqiri, iddiyisi ilghar, tili güzelbolsimu, klassik edebiyatta enenichilik, nezere qilish izchil dawamliship,musteqil syuzhét we tipliq nesriy eser ijadiyiti hem nezeriyiwi muhakimeeserliri az bolghan. Shundaqtimu enenichilik we syuzhitqa nezere qilish oxshimighan shexsler, dewrlerde öz xasliqini yoqatmighan. Klassik edebiyatimizning muqeddimisi yiraq sherq mifliridiki ghayiwi obrazlardin, yeniqedimki din we uning teshebbusi sözlengen muqeddes desturlardiki tewsiyilergemenbedash bolghan qehrimanliq éposliridin échildi. Uningda ejdadlirimizningjasariti, tebietni küylishi, sadda hayattiki muhebbet tuyghuliri, turmush güzellikige intilishliri eks etken. Yéziq dewrige kelgende, ejdadlirimizning atiliq seltenetlik hayati, herbiy yürüsh, dölet qurush, sheher-qelelerni binaqilish, charwichiliq, köchmenchiliktin muqim olturaq igilikigiche köchüsh, déhqanchiliq, qol hünerwenchilik, métalchiliq, ishlepchiqirish ehwalliri shu dewrgexas tepekkur hem pisxik tereqqiyatini ipadilep bergen. «Oghuzname», shiraq,tumaris, batur tengriqut, böküxan riwayetliridin dede qorqut, efrasiyafqiche;menggü tash tékistliri, qedimki shéir-qoshaqlardin qoju Uyghur shéiriyitigicheuyghurlarning ijadiyet pisxikisini ijadiyet yolining bashlinishi, milliylikini shuqeder janliq, yarqin süretligen. Emma medeniyitimizning qedimki basquchigha teelluqluqi bilen ular saddiliqtin xaliy bolalmighan, elwette. Yazmamiraslarning sani téximu az idi. Shu jehettin bu heqte izdengende diniy étiqad, folklor, étnografiye, insanshunasliq we jemiyetshunasliq nuqtisidin inchike tetqiq qilish muhim.
Munazire eng köp merkezleshken basquch del qaraxaniylar Uyghur xanliqi (870-1212) dinbashlanghan ottura esir dewri hésablinidu. Gherbke üch liniye boyiche köchken uyghurlar tengritagh, tarim wadisida ezeldin yashap kelgen qérindashliri bilenbirliship ayrim-ayrim halda qaraxaniylar xanliqi, idiqut Uyghur xanliqi,genju xanliqlirini qurghandin kéyin bu bipayan zéminda uyghurlarning siyhsiy, medeniyhayati, jemiyet tüzümi, turmushi, edebiyat-senitide perqliq alahidilikler shekillendi. Bolupmu qaraxaniylar xani sultan sutuq bughraxan 943-yili islamdinini dölet dini qilip békitkendin kéyin qaraxaniylar bilen musulman bolmighan Uyghur xanliqi hem rayonlirining munasiwiti téximu keskinleshti. Medeniyet weedebiyatmu zor derijide perqlengen halda rawajlandi. Idiqut xanliqida buddadini eqidisi qoyuq singgen poiziye we terjime-sherhichilik edebiyati zormuweppeqiyetke ériship «chistani ilik beg», «ikki tégin hékayisi», «maytirsimit», «altun yaruq»qa oxshash meshhur terjime nemuniliri meydangha keldi. Qaraxaniylar edebiyatida bolsa qedimki qehrimanliq, muhebbet témisidin pelsepe-exlaq, didaktik mezmun asasiy orungha ötti. Uyghur edebiyatining birinchi altun dewri hésablanghan bu basquchta uyghurlarning dunyagha meshhur tilshunas alimi mehmud kashigheri we uning «diwani lughetit türk», mutepekkur, peylasopYüsüp Xas Hajipning inskilopidik pelsepiwi dastani «qutadghubilik», ebu nasirfarabi (870-950)ning bir yürüsh gumanistik pelsepe séstimisi, ehmed yüknekining«etebetul heqayiq» didaktikisi, ottura esir gumanistik iddiyisining bayraqdari elshir newai (1441-1501) ning «xemise» türkümidiki dastan we lirikghezelliri barliqqa keldi. Ta bügüngiche qaraxaniylar edebiyat-senitining bir altun dewr bolushidiki menbening némiliki;bu dewr edebiyatidiki idialning néme üchün didaktik exlaq témisini,gumanizim ghayisini merkez qilghanliqi, uning islam kalami bilen sherq pelsepe iddiyisi otturisida qandaq munasiwetning barliqi mesililiri ikki xanliq edebiyat alahidiliki tetqiqatchilirining neziridin chette qaldi yaki shehermedeniyiti dewri nuqtisidinla tetqiq qilindi. Méningche ottura esir Uyghur edebiyatini tetqiqi qilghanda uning rawajlinishidiki menbeni jughrapiyiwi amil,iqtisadiy asas, diniy tesir, ichki- tashqi küch we sherq-gherb medeniyetalmashturush tarixi nuqtiliridin izdesh kérek. Chünki ottura esir sharaitida uyghurlarning islam dinini qubul qilishi, islam idiologiyisi, ereb medeniyet we edebiyat enenisining tesir körsitishi, «quran» terghibati birinchidin,uyghurlarning dunya qarishi, turmush we medeniyitide xaraktérlik burulush yasidi.Ikkinchidin, qedimiy charwichiliq, köchmen hayattin sheher hayatigha köchüp olturaqmedeniyet berpa qildi; köp tereplime alaqe jeryanida esliy yerlik milliy paaliyetler bilen türlük dinlarning qalduq tesiri özara gireliship uyghurnezriyiwi tepekkurini bir baldaq yuqiri kötürdi. Üchinchidin, yipek yolining awatlishishini ilgiri sürdi. Xelqimiz yerlik hayattin dunyawi alaqige kirip, sherq-gherbtepekkurining yéngiliqini ijadiy özleshtürüp özlirini béyitti.
Yéqinqi on yilliq utuqlarni töwendiki bir qanche nuqtilardin körsitish mumkin:.
Birinchidin,tarixtiki her qandaq dewr bilen sélishturghanda bu mezgilde Uyghur klassik edebiyat tetqiqatining aq qélish halitige xatime bérildi. Her qaysi tillardamexsus kitab, muhakimiler yoqluqtin barliqqa kélip barghanséri köpiyip bardi.
Ikkinchidin,Uyghur klassik edebiyati heqqidiki munazirining janlinish menzirisi shekillendi.Aptonom rayonimiz tewesi we xenzuche her derijilik edebiy we ilmiy zhurnallar,gézitlerde nahayti nurghun maqaliler otturigha chiqip, ilgiriki addiy tonushturushtin nisbeten chongqur nezeriyiwilikke kötürüldi. Omumiy tehlildinmexsus tetqiqatqa qarap yüzlendi.
Üchinchidin,Uyghur klassik edebiyatigha ait qolyazma, tarixiy matériyal,wesiqe-höjjetler, diwanlar keyni-keynidin neshir qilinishqa bashlidi. «Bulaq»zhurnili neshir qilinghan on yildin artuq waqittin buyan klassik eserlirimizdin nurghun tonushturup, bu üzülmes bulaqtin étilip chiqqan fontan bilen teshnadillarni qandurdi..
Tötinchidin, klassik edebiyattin ibaret bu munbet tupraqni échish, paydilinish jeryanidapéshqedemler izidin yétishken mueyyen sandiki ottura yash, yash tetqiqatchilar webir qisim yéngidin kirishken heweskarlar sépi barliqqa keldi. Bu sahede yol échipbergen péshqedem ustazlirimizdin nim shéhit, Ehmed Ziyai, Ibrahim Muti,Abduréhim Ötkür, abdushükür turdi, Imin Tursun, Uyghur sayrani, Memtimin Yüsüp, abdushükür memtimin, sheripidin ömer qatarliqlar bilen bille yeneAbduréhim Sabit, qasim arish, Wahitjan Ghopur, esqer hüsiyin, abdukérimraxman, haji yaqup, mahmud zeyidi, jüneyd bekri qatarliqlar klassik edebiyat mesililirining omumiy musapisini yorutup bérish we chongqurlashturushta küch chiqardi.Bu sahede izdinip netije yaritiwatqan tetqiqatchilirimizmu künsayin köpeymekte.Ular Ablimit Rozi, himit mexsut, haji exmet, memetimin qurban, mexmutnizam, Ghappar Rozi, Gheyretjan Osman, yarmuhemmet tahir, Ismayil Tömürqatarliqlarning netijisimu özgiche qimmetke ige. Klassik edebiyat tetqiqatining chongqurlashqanliqining zörür bir asasi klassik eserlerni köplep tonushturush bolsa, yene biri arxéologiye jehettin delilleshtin ibaret. Uyghur qedimki edebiyatini arxéologiye medeniyiti bilen birleshtürgen asasta tarim medeniyet tetqiqatchisi-arxéologliridin xuang wénbi, Qurban Weli, abduqeyyum xoja,israpil yüsüp, dolqun qembiri, sabit ehmet, rishit xoja qatarliqlarning tetqiqatimu alahide körünerlik boldi. Klassik edebiyatni tilshunasliq nuqtiliridin tetqiq qilish yene bir muhim terep. Bu sahede xemit tömür,Mirsultan Osmanow, Reweydulla Hemdulla, amine ghappar, nesrulla yolboldi,abdurup polat, abduréshit yaqup, Ablimit Ehetning emgiki gewdiliktur. 40 Yilötken bügünki künde Uyghur klassik edebiyati pütün memlikettiki alahide birtetqiqat türige aylandi. Nurghunlighan qérindash milletler tetqiqatchiliri busahede tégishlik ejir singdürdi. Ulardin féng jyashing, ji shenling, géng shimin, subixey, li goshyang, go baw, lyu bin, xu jingxua, wéy lyangtaw, langying, wang baw, lyuyong qatarliqlarni tilgha élishqa bolidu. Shinjang Uyghur aptonom rayonluq«qutadghubilik tetqiqat jemiyiti», «Uyghur on ikki muqam tetqiqat jemiyiti»,«Uyghur klassik edebiyat tetqiqat jemiyiti» qurulush bilen klassik edebiyat tetqiqatigha sehne we yaxshi pikirlishish sharaiti hazirlidi. Shundaqla buningdin kéyinmu ghayet zor utuqlarni qolgha keltürgüsi..
3. Rohiy bayliqimizni nur chachquzush bizning burchimiz.
Hazirüch tomluq «Uyghur klassik edebiyat tarixi» neshirdin chiqish aldida turidu.Buningliq bilen qismen kishiler: emdi klassik edebiyatta izdengüdk témaqalmidi déyishi mumkin. Emma Uyghur klassik edebiyat tetqiqatining yönilishi,métodologiyilik prinsipi we séstimisini yéngilimay bolmaydu. Uyghuredebiyatining omumiy tarixi teswiri, klassik edebiyat nezeriyisi, klassik nezeriyiwi eser hem nezeriyiwi qarash tetqiqati, éqim-iddiyiler tetqiqati hazirqi chong boshluqtur..
Edebiyatimiz tarixida edebiyatning taza güllengen dewrimu, bir izida toxtap qalghan,xarablashqan, aq qalghan dewrimu bolghan. Bügün we kelgüsi nuqtisidin bahabergende, klassik edebiyat derweqe bügünki ijadiyetning ornini alalmaydighanliqi tebiiy. Emma bügünki dewrdiki rawajlanghan köp tereplimeedebiyat-senet menbesiz éqin, yiltizsiz giyah emes, belki ashu seltenetlik qedimki dewr edebiyatining tarixiy rawaji we dawamidur..
Wujudimizdiki untuliwatqan bir roh neslini untush késilige giriptar bolghan chaghda özjismimiz we rohiyitimizning mensubiyitinimu untuymiz-de, insanlar topida özxatirisini yoqatqan tragidiye tiplirigha aylinip qalimiz. Buninggha yol qoyghili bolmaydu. Ejdad yolini untup menbe, bulaqtin ayrilghan halda aldighilaqarighan kishining yoli öz nishanini yoqatqan kishining meqsetsiz yaratqan teqdirigeköp chaghda ortaq bolidu. Bu, klassik edebiyat heqqidiki izdinish wetetqiqatning tüz, addiy bayan tehlilchilikidin qutulalmasliqi, dewr, shexs,témida xasliq gewdilenmesliki, shundaqla eser bilen nezeriyiwi qarashning toghrabirleshtürülmesliki kishilerni qiziqturalmasliqtiki bir seweb. Klassik edebiyatni bashqa rayon we milletler edebiyati bilen sélishturup tetqiq qilishbizdiki ajiz halqa. Klassik edebiyatta téma, dewrler, shexs, eserler boyichemexsuslashqan tetqiqat türliri échish tetqiqatimizning muhim bir yüzlinishi. Klassik edebiyat nezeriyisi séstimisini turghuzush tetqiqatimizning asasliq hem nuqtiliq meqsiti. Buning üchün klassik edebiyatqa bolghan tonushimizni chongqurlashturup, uninggha chétilidighan bashqa penlernimu öginish, kitabiy nezeriyiwi bilim we emeliy tejribe tonushini birleshtürüsh kérek. Bir tereptin tetqiqatning özide saqliniwatqan mesililerni hel qilish, yene bir tereptin busahede qérindashlarche ittipaqliqni qoghdap yüksek semimiyet, ilmiy mesuliyet bilen hemkarlishish lazim. Jümlidin, cheteller bilen tetqiqat türliride hemkarlishish, tejribe almashturush, tetqiqat netijilirini terjime qilip tonushturush,muhakime sorunini köprek hazirlap uning memliket ichidiki orni, qimmitini toluq namayan qilish kérek. Bu sahede yuqiri mesuliyetchanliq bilen izdinish hemmeylenning burchi.
Menbe: «shinjang kutupxanichiliqi» zhurnilining 1994-yilliq 4-sani
