2011- Yili 11- ayning 30- küni kech saet (béyjing waqti) yettide merkiziy millet uniwéréstétining alahide teklip qilishi we orunlashturishi bilen uyghursoft shérkitining bash dériktori, shinjang unwérsitétining oqutquchisi, uyghurche yéziq kirgüzgüch «elkatip» ni barliqqa keltürgüchi pexirlik Uyghur oghlani Alim Ehet ependi Uyghur kompiyutérchiliq sahesi boyiche merkiziy milletler uniwéréstéti zalida keng oqughuchilar bilen söhbet ötküzdi. Söhbetke béyjingdiki herqaysi aliy mekteplerde oquydighan Uyghur oqughuchilar kélip qatnashti.
Elküyi shirkitining orunlashturishi bilen elküyi muxbiri liksiye zaligha barghanda söhbet liksiyesi bashlinishtin burun chong ékranda alim ehed ependi tonushturulghan mexsus filimler qoyuliwatqan bolup, sawaqdashlarning uninggha bolghan hörmet tuyghusi, qiziqishi we chushenchisi ashuruldi. Liksiyge bu mektepning Uyghur til-edebiyat fakultitining oqutquchisi mollaniyaz malim riyasetchilik qilghan bolup, u bashta alim ehed ependimni bir qétim tonushturup chiqti.
Alim ehed ependim liksiye béshida: « bayamqi tonushturushni körüp, men özüm shumu emesmu dep oylap qaldim… silerning qaysi nuqtilargha qiziqidighininglarni bilmeymen, lékin anglisam silerni sual sorashqa bek mahir deydu, bu gep rastmu yalghanmu? Bir azdin kéyin men ispatlap baqmaqchi …» dégen yumurluq sözliri bilen köpchilikni küldürüp, xushal keypiyat ichide köpchilikni sözlimekchi bolghan mezmungha bashlap kirdi. U awal uchur téxnikisi, uchur dewri, kompiyotir we shuninggha alaqidar mezmunlar we Uyghur yéziqini kompiyotir muhitida qollinishni emelge ashurush jeryani we bu jeryanda qolgha keltürülgen netijilerni sözlep ötti we bu jeryanda duch kelgen qéyinchiliqlirini obrazliq teswirlep :« turmushimizda qiyinchiliqlar daim uchrap turidu, qiyinchiliq otturgha chiqqanda toghra chüshinishimiz, toghra muamile qilishimiz we bext tuyghusida bolishimiz lazim. Yéngi mesililerning otturigha chiqishi ademni tepekkur yoligha bashlaydu.» Dep köpchilikni tallighan nishandin waz kechmey dawamliq tirishish, qiyinchiliqlardin qorqmay dadil algha ilgirleshke righbetlendürdi.
U Uyghur kompiyutérchiliqi heqqide toxtulup, uchur téxnikisi 80-yillarda shexisler kompiyutiri meydangha kelgendin kéyin andin uyghurlar turmushigha singip kirishke bashlighanliqini chüshendürdi, alim ependining bergen melumatigha asaslanghanda, 1985- yili 12- ayda Uyghur yéziqi kompiyutirgha kirgen bolup, tereqqiyati keyni- keynidin tézleshken. Hazirqi ishlitiwatqan erep yéziqi asasidiki Uyghur yéziqimiz bolsa, 90-yillarda erep döletliride kompiyotirgha erep yéziqini kirgüzüshte anche ilgharliq shekillenmigen dewirdila, kompiyotirgha kirgüzüshte xélila yoquri sewiye yaritilghan, hetta awaz arqiliq xet kirgüzüsh derijisigimu yetken. Shu dewir toghrisida toxtilip alim ependi yene deslepte kompiyotirgha «kona yéziq» ni kirgüzüsh qiyinchiliqigha duch kelgechke bir qisim kishilerning yéziqimizni emeldin qaldurup, latin yéziqi ishlitish yaki bolmisa kompiyotir taxtisida 26 herp konupkisi bolush alahidilikige boysunup, uyghurche bir qisim herplerni kompiyotir yéziqida ipadilimey tashliwitish teklipini bergenlikini éytti. Buninggha jawaben alim ependi:«meqset toghra ,emma yönilish toghra bolmighan, eger ‹kompiyotirgha uyghunlashturalmiduq, yéziq almashturayli› dep almashtursa kirgüzüsh hel bolghan bilen nurghun sahede üzülüp qélish, nöldin bashlashqa toghra kélidu, chünki yéziqimiz adettiki yéziq emes, u ming yillardin boyan medeniy hayatimizgha hemrah bolup kéliwatqan yéziq, aziraq téxnikiliq qiyinchiliqqa uchirapla uni almashturayli dep almashturuwitishke bolmaydu. Insan qiyinchiliqqa her waqit duch kélidu. Turmush, ügünüshte qéyinchiliqning otturigha chiqishigha egiship, özlirimizni bexitlik his qilsaq bolidu, chünki jiq adem ishleydighan téma tapalmaywatidu. Qéyinchiliqning chiqishi ademni yéngi tepekkurgha bashlaydu. Bir qiyinchiliqqa uchrisaq birla yolgha isiliwilip imkansizliq yaratmay, yandash qolayliq hel qilish yollirini izdesh kérek. Uyghur yéziqini kompiyotirgha kirgüzüshimizmu mushundaq bir jeryan. Dunyada shunche ishqa esqitiwatqan kompiyutirning Uyghur yéziqini qobul qilalmasliqi, xetni soldin emes ongdin yézish mesilisini hel qilalmasliqi mumkin emes. Shunisi éniq bolsunki kompiyutir ijad qilinishidinla uning tili éngliz tili emes édi. Shuni éniq mueyyenleshtürüshke boliduki :bu bizning yéziqimizdiki mesile emes belki özimizdiki mesile.» Dep chüshenche birishi hemmeylenni söyündürdi we til-yéziqimiz tetqiqatidiki bezi awarchiliqtin qichish emes belki urunup, toghurlash mesuliytimizge ilham boldi.
Shuni qoshumche qilip ötüsh kérekki, alim ependining sözlesh jeryanida peqetla yat til arilashturmay, yénik, chüshinishlik we nahayiti rawan hem shundaqla méghizliq we chüshinishlik sözlishi hemmeylenning uning nutuq qabiliyti we bélim qurulmisigha bolghan qayilliqini qozghidi. Soralghan suallargha nisbeten söhbetke qatnashquchilar alim ependining jawabini anglap, chongqur memnuniyet tuyghusi ichide uzaqqiche alqish yangratti.
Bir sual sorighuchi uningdin sizning shexsiyitingizge bérip taqilidighan sualdin birni sorisam, hazir dölet memurliqigha imtahan béridighanlar nahayiti köp, buninggha sélishturghanda siz bashqilar bir ömür tapqan pulni bir yilda tapisiz, mushu heqte sözlep bergen bolsingiz? Dégen soalgha alim eheh mundaq jawab berdi:
--- Ezeldin hichkim mendin mundaq sual sorap baqmighan, yumshaq ditalgha nisbeten éyitqanda riqabet keskin, lékin buning iqtisadi ünümini yaritish heqiqeten yaxshi. Siler chetelge chiqip bilim ashurushni oyliship baqsanglar bolidu. Eqliy mülük herqandaq jayda étirap qilinidu. Pul heqqide bélgeytis mundaq dégen: «ademning puli 100 milyongha yetkende qimmitini yoqitidu». Pul tipish adettiki turmushni qamdash bolmastin belki belgilik pul tapqandin kéyin jemiyetke we etraptikilerge töhpe qoshushni oyliship béqish kérek.
Bézning yéziqimiz hichqandaq gunahkar emes, kompiyutirgha Uyghur yéziqini kirgüzelmeslik yaki yönilish mesilisini hel qilalmasliq emiliyette bizdiki mesile.
Biz qiyinchiliqtin menggü qutulalmaymiz, bu halda yaxshi rohi haletni saqlap qéyinchiliqni bext dep tonush kérek. Qéyinchiliq bek chong bolsa küchimiz yétidighan kichik tarmaqlargha bölüp az-azdin hel qilsaq tamamen bolidu, emma waz kéchishke bolmaydu.
Ana tilgha pishshiq bolsa til ügünüsh qolay bolidu. Uyghurchida éngilizchigha oxshaydighan 2500 dek söz bar. Démek ana tilgha pishshiq adem bularni ügenmisimu bolidu. Mushundaq sélishturma qilip paydilansaq jiq ünüm alalaymiz.
Adem özidiki bayliqni bayqashqa mahir bolishi kérek. Qilalmaymen dések menggü qilalmaymiz. Térishsaqla érishidighan éhtimalliqmu hergiz nöl bolmaydu.
Hünerwenni usta qilghan uning jabduq, saymini. Hünerwen yaxshi bolup, saymini yaxshi, iddiysi toghra bolmisa, hüner qilsimu netijisi yaxshi chiqmaydu.
Sheyilerdiki mesilini hel qilish charisini tapidighini kallidur, u idiyeni barliqqa keltüridu. Ish qilghanda idiye nahayiti muhim.
Köz, qulaq, qol, put hemmisi ikkidin, emma éghiz bir, uning üstige éghizning ichige chish sheklide 32 yasawul qoyulup chekliwitilgen, shunga köp köreyli, köp anglayli, put-qolimiznimu köp ishliteyli emma az sözleyli.
20 Yashtin burun ademde choqum bir kishilik nishan tiklinishi kérek. Eger nishan oylimisa yaki turaqsizliq qilsa waqit bikar zaya bolidu.
Men üchün eng éghir kélidighini öz emgikini özi yoq qilish. Öz emgikini özi zaya qilish heqiqeten bek échinishliq ish. Axirgha chiqiralmay zaya qilidighan emgekni qilmasliq kérek. (Chetel tilini birer yil ügünüp yérim yolda waz kéchish dégendek…)
Dunyadiki nurghun alemshumul mesilini hel qiliwatqan kompiyutirni bizning 32 herpimizning mesilisini hel qilalmaptu dése mesile kimde? Bügünge kelgende Uyghur til-yéziqi kompiyotirgha yaxshi ishlimeydiken déyishke peqet imkaniyet qalmidi.
Waqtimizni etirapliq ishqa serp qilip, kichik ishlardimu paydiliq terepni qobul qilishqa térishsaq choqum yaxshi netije chiqidu.
Bashqa tilni chüshünüsh sewiyimizdimu mesile yoq emma anglitish, pul élish mashinisi, yanfon qatarliqlarning uyghurchilishishi ademge iptixar hem ilham bolidiken.
Yashliqta néme ish qilsa yarishidu emma adem qérighanda andin waqitning qedirige yétidu.
Yomshaq détal ishlesh bir milletni emes belki medeniyet, téxnika küchi we mulazimetni asas qilidu.
Izbasar terbiyleshte, adimiylik peziliti yaxshi bolsa téxnikisi töwenrek bolsimu toluqlap ketkili bolidu emma peziliti yaxshi bolmisa apet bolidu.
(Uyghur iliktiron sahesidiki riqabetke qarita) biz riqabetleshmey özimizge xas yolni tépishimiz mumkin. Emma biz yéltizimiz bir her shaxqa bölünüp kökligen derexke oxshaymiz, meyli qandaq kökleyli xelqqe saye bérelisekla boldi.
Biz menggü oqughuchi we izdengüchi.
«Ademning puli 100 miliyongha yetkende, pul qimmitini özlikidin yoqitidu.»-Bél geytis
Adem bir nersini tama qilip yashimasliqi, gheyret qilip baqay, sinap baqay, qélip baqay dep sus oylimasliqi kérek.
Töwenge emes yoqurigha qarap éntilinglar.
Ilajsiz qalghanda, ademni ézidighan, hésdashliqini qozghaydighan derijige chüshüp qalmay, pilan üchün yashap béqishqa térishish kérek. Chünki hemme ademning özining riziqi bolidu.
2011- Yili 12- ayning 1- küni
Menbe: elküyi tori
